Een grote tabaksfabrikant heeft generatieve AI gebruikt om “publieksreacties” te schrijven voor een EU-consultatie in Brussel. Het doel was strengere Europese regels voor tabak en nicotine te beïnvloeden. Dit gebeurde recent, tijdens voorbereidingen voor nieuw beleid. Politici en waakhonden spreken van misleiding en vragen om duidelijke regels en transparantie.
AI ingezet voor lobby
Het bedrijf liet een tekstgenerator verschillende reacties maken die leken op individuele burgerbrieven. Generatieve AI is software die automatisch teksten schrijft op basis van instructies. Zo kunnen in korte tijd veel unieke berichten ontstaan. Die berichten zijn ingediend in een openbare EU-consultatie over aanscherping van tabaks- en nicotineregels.
Het gaat om regels die in de EU op het moment van schrijven worden herzien, zoals waarschuwingen op verpakkingen en smaken bij nicotineproducten. Een consultatie is een online vragenlijst waarbij burgers en organisaties hun mening geven over voorgenomen beleid. De bedoeling is om goede argumenten te verzamelen. Grote aantallen vergelijkbare reacties kunnen dat beeld vertekenen.
De inzet van algoritmen voor lobbydoeleinden roept daarmee ethische vragen op. Het lijkt op astroturfing: doen alsof er spontaan breed draagvlak is. De grens tussen georganiseerde belangenbehartiging en misleiding wordt zo dunner. Dit raakt direct aan vertrouwen in Europese besluitvorming.
Publiek debat onder druk
Een massa AI-gegenereerde reacties kan het signaal van echte burgers en experts overstemen. Artsen, onderzoekers en patiëntenorganisaties verliezen dan zichtbaarheid. Dat verzwakt de kwaliteit van het beleid. En het vergroot de kans dat besluitvormers tijd kwijt zijn aan ruis.
De Europese Commissie benadrukt dat consultaties geen peilingen zijn. Het gaat om de kwaliteit van de inbreng, niet om de aantallen. Toch kan volume de agenda bepalen, bijvoorbeeld door thema’s te verschuiven. Dat is problematisch als die stroom met behulp van systemen is gemaakt.
“De Europese Commissie weegt geen stemmen, maar argumenten.”
Voor Nederland is dit relevant. Ons land voert al een streng rookpreventiebeleid en streeft naar een rookvrije generatie. Europese regels bepalen mede wat hier kan en mag. Een verstoord consultatieproces kan dat beleid vertragen of verzwakken.
Regels voor AI lopen achter
De Europese AI-verordening (AI Act) stelt op het moment van schrijven transparantieplichten voor sommige vormen van gegenereerde inhoud. Denk aan het labelen van synthetische audio en video. Voor teksten in beleidsconsultaties is die plicht minder scherp uitgewerkt. Er is dus ruimte voor onduidelijkheid.
Het EU-transparantieregister en de gedragscode voor lobbyisten verbieden misleiding. Maar zij noemen het gebruik van tekstalgoritmen niet expliciet. Daardoor is het lastig te handhaven als een organisatie AI inzet om burgers te imiteren. De regels zijn niet ontworpen voor massale, op maat gemaakte reacties door machines.
Ook andere kaders, zoals de AVG, bieden hier weinig houvast. De AVG gaat over persoonsgegevens, dataminimalisatie en beveiliging. Een stortvloed van AI-teksten raakt vooral aan integriteit van het beleidsproces. Dat vraagt om specifieke procesregels en technische waarborgen.
Techniek maakt misbruik makkelijk
Generatieve systemen kunnen in seconden varianten maken op dezelfde boodschap. Voorbeelden zijn ChatGPT van OpenAI, Gemini van Google en Claude van Anthropic. Ze herschrijven zinnen, wisselen toon en voegen lokale details toe. Zo worden patronen lastiger te herkennen.
Detectietools schieten daarbij tekort. Er is geen betrouwbare toets die altijd ziet of een tekst door een mens of een model is geschreven. Watermerken werken nog beperkt en zijn vaak te omzeilen. Zonder transparantie van de afzender blijft opsporing vooral mensenwerk.
Platforms voor consultaties zijn daar niet op ingericht. Ze filteren soms identieke kopieën, maar niet duizenden licht verschillende inzendingen. Dat vergroot de druk op beleidsmedewerkers. En het maakt samenvattingen minder representatief.
Mogelijke tegenmaatregelen
Brussel kan de consultatieprocessen technisch en juridisch aanscherpen. Denk aan verplichte verklaring of een tekst volledig of deels met AI is gemaakt. Ook kan clustering van campagne-inzendingen beter zichtbaar worden gemaakt in de openbare rapporten. Zo blijft helder wat afkomstig is van georganiseerde acties.
Verder kunnen authenticatiemaatregelen helpen, zonder drempels voor burgers te verhogen. Bijvoorbeeld bevestiging via e-mail met duidelijke herkomst van een organisatie. En strengere regels voor belangengroepen om actiemails te labelen. Dit sluit aan bij transparantie-eisen in de AI Act.
Nationale overheden kunnen dit ondersteunen. Nederland kan in EU-overleggen pleiten voor heldere definities van AI-gebruik bij consultaties. En voor richtlijnen voor ministeries en publieke organisaties die zelf consultaties houden. Zo ontstaat één lijn in Europa.
Gevolgen voor beleid in Nederland
Als Europese tabaksregels worden afgezwakt door verstoorde consultaties, raakt dat de Nederlandse volksgezondheid. Maatregelen zoals neutrale verpakkingen, smaakverboden en strengere onlinehandhaving hangen deels af van EU-kaders. Artsenorganisaties en het RIVM waarschuwen al langer voor verslaving bij jongeren. Een eerlijk proces is dus cruciaal.
De Tweede Kamer kan de regering vragen om in Brussel op te treden tegen misbruik van algoritmen in consultaties. Dat past bij bredere inzet op digitale weerbaarheid. Het sluit ook aan bij de Nederlandse steun voor de AI-verordening. Heldere spelregels beschermen zowel burgers als beleidsmakers.
Voor bedrijven geldt intussen: speel open kaart. Transparantie over het gebruik van datamodellen en tekstsystemen voorkomt reputatieschade. Het helpt beleidsmakers om argumenten op waarde te schatten. En het houdt het publieke debat schoon en controleerbaar.