De premier van Nederland, op het moment van schrijven Rob Jetten, liet recente toespraken en berichten deels opstellen met kunstmatige intelligentie. Het gaat om conceptteksten die in Den Haag zijn gemaakt en daarna door mensen zijn aangepast. De inzet gebeurde deze week bekend en leidt tot debat over openheid en betrouwbaarheid. De discussie raakt direct aan de Europese AI-verordening en de gevolgen voor overheidsteksten (āEuropese AI-verordening gevolgen overheidā).
RVD test schrijftools
De Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) heeft een generatief taalmodel gebruikt om eerste versies van teksten te maken. Generatieve AI is software die nieuwe tekst opstelt op basis van grote hoeveelheden voorbeelddata. De uiteindelijke stukken zijn door medewerkers herschreven en feitelijk gecontroleerd. Er is dus geen volledig geautomatiseerde publicatie geweest.
Welke concrete tool is gebruikt, is op dit moment niet openbaar. In de markt zijn systemen als ChatGPT (OpenAI), Gemini (Google), Claude (Anthropic) en Microsoft Copilot gangbaar. Overheidsdiensten kiezen vaak voor oplossingen binnen bestaande kantoorsoftware. Dat maakt beheer en beveiliging eenvoudiger, maar vraagt wel om duidelijke afspraken.
De keuze voor AI komt voort uit snelheid en consistentie in woordvoering. Het opstellen van kernboodschappen en Q&Aās kost veel tijd. Een model kan opties genereren waaruit redacteuren kiezen. Deze werkwijze kan werken, mits de eindredactie streng blijft.
Transparantie is juridisch nodig
De Europese AI-verordening (AI Act) verplicht tot heldere informatie als AI-inhoud wordt gebruikt. Dat geldt extra voor publieke communicatie, omdat vertrouwen in de overheid op het spel staat. Labeling van AI-gegenereerde passages helpt misverstanden voorkomen. Dit sluit aan bij bestaande Nederlandse richtlijnen voor digitale toegankelijkheid en overheidscommunicatie.
Voor deepfakes en synthetische media gelden nog strengere regels. Herkenbaarheid en waarschuwingen zijn daar verplicht. Voor tekst ligt de lat lager, maar transparantie blijft de norm. Duidelijke vermelding in publicaties of persbriefings is daarom verstandig.
Generatieve AI maakt op basis van voorbeelddata nieuwe tekst, beeld of audio. De uitkomst kan overtuigend lijken, maar is niet altijd feitelijk juist.
Daarnaast vragen parlement en pers om verifieerbaarheid. Logboeken met versies en bronnen ondersteunen dat. Zonder vastgelegde stappen is achteraf toezicht lastig. Een vast proces verkleint die risicoās.
Kansen en duidelijke grenzen
AI kan schrijfwerk versnellen en toon en stijl gelijk houden. Dat is handig bij veelgestelde vragen en feitelijke kaders. Modellen leveren varianten waaruit redacteuren kiezen. Zo blijft de regie bij mensen en bespaar je tijd.
De keerzijde is het risico op fouten en verzinsels, ook wel āhallucinatiesā. Een model kan een cijfer of wet verkeerd weergeven. Daarom is broncontrole nodig bij elke alinea. Feiten en data moeten altijd tegen officiĆ«le stukken worden gehouden.
Er is ook een stijlrisico: teksten kunnen generiek of āgladā gaan klinken. Dat kan afstand scheppen met het publiek. Heldere, menselijke taal blijft maatgevend. AI-voorstellen zijn hulpmiddelen, geen eindproducten.
AVG en dataveiligheid
Bij overheidsteksten spelen privacy en de AVG. Dataminimalisatie betekent: stop geen persoonsgegevens of vertrouwelijke informatie in prompts. Werk bij voorkeur met een afgeschermde omgeving. Versleuteling en een Europese datalocatie verminderen risicoās.
Een Data Protection Impact Assessment (DPIA) is raadzaam bij structureel gebruik. Daarin staan risicoās, maatregelen en restkansen. Logica en leverancierskeuzes moeten uitlegbaar zijn. Dit helpt ook bij vragen van burgers en Kamerleden.
Leverancierscontracten moeten duidelijk zijn over training en opslag. Teksten van de overheid horen niet zonder toestemming terug te vloeien naar trainingsdata. Uitsluiting van modeltraining en korte bewaartermijnen zijn gangbare eisen. De Autoriteit Persoonsgegevens kan hierop toezien.
Heldere vermelding aan publiek
Burgers moeten kunnen zien wanneer een tekst met hulp van AI tot stand kwam. Een korte noot onderaan een bericht is vaak genoeg. Ook een uitleg in persmomenten helpt. Zo blijft vertrouwen in de herkomst en controle van informatie.
Voor ambtelijke processen geldt: leg keuzes vast. Noteer wanneer AI is gebruikt, welke versie en wie heeft gecontroleerd. Dit vergemakkelijkt verantwoording en audit. Het voorkomt ook onduidelijkheid bij Wob/Woo-verzoeken.
AI mag niet de plaats innemen van democratische verantwoordelijkheid. Uiteindelijk is de premier, op het moment van schrijven Rob Jetten, aanspreekbaar op de inhoud. Menselijke eindredactie en politieke toets blijven noodzakelijk. Dat onderscheidt hulpmiddel van besluitvorming.
Wat nu nodig is
Maak een publiek kader met drie punten: labeling, logboeken en feitcontrole. Publiceer daarnaast een korte toelichting op de gekozen tool en beveiliging. Benoem grenzen, zoals geen gebruik bij gevoelige dossiers. En wijs een verantwoordelijke aan voor toezicht.
De AI-verordening treedt gefaseerd in werking tot en met 2026. Overheden die nu al generatieve systemen gebruiken, doen er goed aan vooruit te lopen. Vroege naleving voorkomt aanpassingsstress later. Het verhoogt ook de kwaliteit van communicatie.
Tot slot past transparantie bij een open overheid. Benoem waar AI helpt en waar mensen beslissen. Zo blijft āRobo Jettenā een knipoog, geen black box. En houdt de overheid regie over woord en werkelijkheid.
