Rob Jetten, op het moment van schrijven premier, plaatste deze week AI-gegenereerde berichten op zijn sociale media. Dat botst met richtlijnen van de Rijksoverheid die transparantie over synthetische media eisen. De kwestie speelt in Den Haag en op de online kanalen van de overheid. Het roept vragen op over openheid, de AVG en de Europese AI-verordening (AI Act) en de gevolgen voor overheid en politiek.
Premier negeert AI-richtlijnen
Jetten deelde berichten die met generatieve AI zijn gemaakt, zonder een duidelijke melding dat het om synthetische inhoud ging. Generatieve AI is software die zelf teksten, beelden of audio produceert op basis van voorbeelden. De berichten moesten zijn boodschap versterken en snel verspreiden. Maar de afzender was niet transparant over de inzet van algoritmen.
Dat gebrek aan duiding schuurt met de eigen regels van de overheid. De Rijksoverheid vraagt bij bewerkt of gegenereerd materiaal om een zichtbare en begrijpelijke label. Het doel is dat burgers niet worden misleid en kunnen beoordelen hoe een bericht tot stand kwam. Zeker als het gaat om accounts met een publieke functie.
De communicatie van een premier weegt extra zwaar. Burgers nemen die vaak aan voor waar en volledig. Als er onduidelijkheid is over de herkomst, kan dat het vertrouwen schaden. Daarom gelden er strikte eisen aan publieke communicatie met AI.
Rijksoverheid eist transparantie
Er is binnen de overheid een handreiking voor het gebruik van generatieve systemen in communicatie. Die schrijft voor dat synthetische media altijd herkenbaar moeten zijn voor het publiek. Denk aan een vaste label, begeleidende tekst en, waar mogelijk, een watermerk. Ook moet de afzender kunnen uitleggen waarom AI is gebruikt.
Daarnaast gelden basisregels uit de AVG, zoals dataminimalisatie en beveiliging. Dat betekent: verwerk zo min mogelijk persoonsgegevens, en bescherm wat je wel verwerkt. Ambtenaren moeten vooraf de risicoās inschatten en die afdekken. Zo nodig hoort daar een gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA) bij.
Archivering is een extra aandachtspunt. Officiƫle communicatie moet vindbaar en controleerbaar blijven. Bij AI-berichten horen dus ook bewaarafspraken over prompts, versies en gebruikte instellingen. Dat maakt later toezicht en verantwoording mogelijk.
Synthetische media zijn door algoritmen gemaakte teksten, beelden of audio die echt lijken, maar dat niet zijn.
AI-verordening verplicht transparantie
De Europese AI-verordening legt ook plichten op rond openheid van synthetische content. Wie deepfakes of realistisch gegenereerd materiaal publiceert, moet dat duidelijk kenbaar maken. Voor overheden is die norm extra belangrijk, omdat hun communicatie publieke waarde heeft. De verordening is in werking en wordt gefaseerd toegepast, op het moment van schrijven ook op transparantie-eisen.
Voor politieke communicatie kan dat concreet betekenen: altijd labelen, context geven en misleiding voorkomen. Ook moeten organisaties kunnen aantonen welke systemen zijn gebruikt. En welke maatregelen zijn genomen om risicoās te beperken. Niet naleven kan leiden tot sancties.
De AI Act sluit aan op bestaande Europese regels, zoals de AVG. Samen vragen die om zorgvuldige keuzes bij tools, verwerking en opslag. Dat geldt des te meer bij hoog-risico-contexten of wanneer veel mensen worden bereikt. Premieriƫle accounts vallen daar in de praktijk vaak onder.
Risicoās voor vertrouwen burger
Ongeetiketteerde AI-berichten vergroten de kans op verwarring. Mensen weten dan niet wat echt is en wat door een model is gemaakt. Dat is precies het gat waar desinformatie in kan groeien. Voor de overheid is dat een kernrisico.
Heldere labeling helpt misverstanden voorkomen. Een korte toelichting volstaat vaak: wat is gegenereerd, waarom is dat gedaan, en wat is er gecontroleerd door mensen. Zulke basisinformatie geeft context. En het maakt berichten beter toetsbaar.
Het moment van publicatie telt ook. In aanloop naar debatten, crises of verkiezingen liggen de normen hoger. Juist dan moet publieke communicatie transparant en navolgbaar zijn. Dat beschermt zowel burgers als bestuurders.
Gevolgen voor Nederlandse overheid
Deze zaak dwingt tot scherper toepassen van de eigen regels. Ministeries en diensten zullen labels, watermerken en vaste begeleidende teksten moeten standaardiseren. Ook hoort daar training bij voor woordvoerders en socialmediateams. Zo worden fouten minder waarschijnlijk.
Verder is interne controle nodig op accounts van politici en bewindspersonen. Wie publiceert, wie controleert, en waar ligt de eindverantwoordelijkheid? Duidelijke processen verkleinen risicoās. En ze maken achteraf verantwoording mogelijk.
Tot slot vraagt AI-gebruik om betere documentatie. Leg vast welke prompts, modellen en instellingen zijn gebruikt. En bewaar die informatie volgens de Archiefwet. Dat maakt audits en Wob/ Woo-verzoeken uitvoerbaar.
Vragen over gebruikte tools
Onzeker blijft welke AI-dienst precies is ingezet. Dat is relevant voor privacy en veiligheid. Niet elke tool biedt dezelfde waarborgen, zoals Europese datalokalisatie of heldere verwerkersafspraken. Die keuzes raken direct aan AVG-naleving.
Overheden doen er goed aan EU-gehoste varianten en zakelijke contracten te gebruiken. Met functies als modelisolatie, logging en uitschakelbare trainingsopties. Dat verkleint het risico op onbedoelde data-afvloeiing. En het maakt juridisch beheer eenvoudiger.
Transparantie over de keten is daarbij essentieel. Noem het modeltype en de aanbieder, en licht de rol van menselijke controle toe. Zo voldoet de afzender aan de AI Act en aan de verwachtingen van het publiek. En blijft de drempel voor misleiding hoog.
