Beeld: AI-gegenereerd
Digitaal strateeg Ilyaz Nasrullah en hoogleraar informatica Felienne Hermans noemen AI een vaag begrip. Op 21 september 2026 schetsen zij en andere stemmen een debat met gelovigen, sceptici en doemdenkers.
De botsing van beelden rond AI raakt de betekenis die mensen aan technologie geven. Die betekenis stuurt verwachtingen en teleurstellingen. Het debat volgt volgens betrokkenen een herkenbare hype-cyclus met een trigger, een piek en daarna een val. Ook speelt taal een hoofdrol in hoe mensen AI lezen en waarderen.
AI als vaag begrip met vele beelden
Nasrullah stelt dat AI niet intelligent is. Hij zegt dat iedereen er een ander beeld bij heeft. Hermans noemt AI geen samenhangende technologie, maar een synoniem voor software. Zij zegt dat de term juist is bedacht vanwege zijn vaagheid. Rond die vaagheid groeperen zich volgens het stuk gelovigen, sceptici en doemdenkers. De beeldspraak gaat ver. AI wordt vergeleken met een godheid die overal lijkt te zijn en toch ongrijpbaar blijft. Dat voedt geloof, twijfel en angst tegelijk.
De tekst schetst ook een culturele verklaring. Mensen imiteren en herhalen al eeuwen. Dat idee wordt gekoppeld aan de filosoof René Girard. Generatieve AI sluit daarbij aan. ChatGPT blinkt volgens de auteur uit in dagelijkse cultuur. Het gaat dan om nabootsing, reproductie en het hergebruiken van kennis. Het systeem doet dat sneller en efficiënter. Efficiëntie is volgens de auteur maar één waarde naast vele andere. De spanning ontstaat als mensen die ene waarde groter maken dan zij is.
Ook publieke personen kleuren het debat. Donald Trump gelooft volgens de tekst sterk in een AI-toekomst. Anderen zien AI als grote kans. Weer anderen vrezen dat hele bedrijfstakken verdwijnen. Een laatste groep vreest zelfs ondergang van de mens. Zo komen hoop en angst samen in één containerbegrip. De breedte van die reacties vloeit volgens het stuk voort uit de vaagheid van de term.
Hype-cyclus en de wisselende beloftes
AI volgt volgens de tekst een bekende hype-cyclus. Eerst is er een innovatietrigger. Daarna ontstaat een piek van overspannen verwachtingen. In die fase krijgt het nieuwe bijna magische krachten toegedicht. Vervolgens volgt ontnuchtering. De realiteit haalt de beloften in. De techniek kan vaak niet leveren wat op die piek wordt verwacht. Dat patroon hoort volgens het stuk bij veel nieuwe technologie.
De taal rond AI versterkt dit patroon. Nasrullah wijst op misleidende labels. Sociale media zijn niet sociaal. Smartphones zijn niet slim. Fatbikes zijn volgens het stuk niet dik en lijken nauwelijks op een fiets. Zo wordt ook de kunstmatigheid van kunstmatige intelligentie bevraagd. AI blinkt volgens de auteur niet uit in kunstigheid. Het is ook niet matig. Met zulke woorden bouwt taal een beeld dat schuurt met wat systemen feitelijk doen.
De tekst haalt een reeks technologische omwentelingen aan. De stoommachine, de gloeilamp en de telefoon veranderden het leven. Internet en mobiele telefonie deden dat ook. Kunstmatige intelligentie wordt in dat rijtje geplaatst. Die veranderingen lijken extreem als je veronderstelt dat het leven anders stil staat. De auteur zegt dat het pas extreem wordt als mensen AI vermogens toeschrijven die het niet heeft. Dat vergroot de valkans in de fase van desillusie.
Discussie over empathie en vermenselijking
Hoogleraar psychiatrie Iris Sommer schreef een boek over taal. Zij is volgens de tekst overtuigd van AI. Zij ziet een grote kans voor de mentale gezondheid. Zij zegt vaak verbaasd te zijn over invoelend advies dat zij krijgt. Volgens haar kan AI empathie tonen. Die stelling staat centraal in het meningsverschil. Voorstanders zien steun voor mensen in nood. Critici zien een projectie van menselijke hoop op een statistisch systeem.
De auteur noemt ChatGPT een statistische berekening van datapunten. Volgens die lijn kan het systeem niet invoelen. Mensen leggen er betekenis in. Ze lezen warmte in formele zinnen. Ze vullen stilte op met eigen verwachtingen. De vergelijking met een waarzegger moet dat verhelderen. Een waarzegger werkt met cues uit een foto. ChatGPT werkt met de juiste prompts, dus met de juiste opdrachtzin. Het resultaat lijkt menselijk door de vorm, niet door gevoel.
De tekst stelt een simpele proef voor. Vraag aan Claude of ChatGPT hoe het zich voelt. Vraag door. Het systeem zal dan aangeven geen idee te hebben. Dat moet laten zien dat empathie niet in de machine zit. De mens leest die er in. Vermenselijking ligt zo op de loer. De auteur pleit daarom voor het erkennen van kunstmatigheid. Er is een oproep om te waken voor extremisme rond AI. Wie alles gelooft, loopt sneller tegen teleurstelling aan.
Een open punt blijft hoe dit debat zich ontwikkelt tussen gelovigen, sceptici en doemdenkers.