Beeld: AI-gegenereerd
Het Ierse voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie wil dat AI-bedrijven gegevens van Europeanen mogen gebruiken. Op 21 september 2026 werd dit duidelijk uit een gelekt document bij de behandeling van een voorstel in de Raad.
Het plan draait om het vereenvoudigen van Europese digitale regels en geeft AI-systemen een aparte positie. Het gebruik van persoonlijke data āin de context van AIā zou automatisch rechtmatig zijn. Toestemming van gebruikers is dan niet nodig, wat directe gevolgen heeft voor het recht op privacy in de EU.
Iers voorzitterschap stuurt voorstel
Het voorstel om de Europese digitale wetgeving te vereenvoudigen kwam vorig jaar van de Europese Commissie. Het ligt nu bij de Raad van de Europese Unie, waar Ierland het voorzitterschap heeft. Ierland fungeert ook als EU-hoofdkantoor voor de meeste AI-bedrijven uit de Verenigde Staten en China. In het gelekte document staat dat het gebruik van persoonlijke data āin de context van AIā automatisch rechtmatig is. Dat betekent dat AI-systemen een aparte juridische behandeling krijgen binnen bestaande regels.
Volgens het voorstel is er geen toestemming van gebruikers vereist voor dit gebruik. Dat wijkt af van de belofte die sinds de jaren tachtig aan mensen is gedaan over het beperkte gebruik van data door grote bedrijven. De voorgestelde lijn werkt daardoor in op het bestaande kader voor databescherming. De inzet raakt alle partijen die data verwerken voor AI-toepassingen, en vooral AI-bedrijven die gegevens op grote schaal verzamelen en verwerken.
Gebruik van persoonsgegevens automatisch rechtmatig
De kern van het voorstel is dat het gebruik van persoonlijke data āin de context van AIā automatisch rechtmatig is. Die formulering geeft AI-toepassingen een voorkeursbehandeling, in vergelijking met āelke ander computersysteemā, zoals critici het noemen. Er is dan geen toestemming van gebruikers meer nodig om hun data te gebruiken als het om AI gaat. Dit wijzigt de drempel voor gegevensverwerking door bedrijven die AI trainen of inzetten voor diensten.
De privacyactivist Max Schrems van noyb benadrukt dat hiermee veel praktijken die voorheen illegaal waren, ineens legaal zouden worden, zolang er een AI-label op zit. Hij wijst op een bepaling die hij āArtikel 88bisā noemt, die volgens hem āde sluizen openā zet. Daarmee wordt volgens hem onbeperkt gebruik van alle data voor AI mogelijk. Dit verlegt de balans tussen commerciĆ«le belangen en het fundamentele recht op privacy van Europeanen.
Schrems waarschuwt voor digitale onteigening
Schrems stelt dat een waarschijnlijke meerderheid van EU-lidstaten het belang van grote techspelers laat voorgaan. Hij noemt daarbij Elon Musk, Mark Zuckerberg, Google en OpenAI als voorbeelden van partijen die āenorme winstenā nastreven. Volgens hem komt het voorstel vooral de grote spelers ten goede, die al over grote hoeveelheden data van Europeanen beschikken. Hij spreekt van een ādigitale onteigeningā doordat alles wat mensen in digitale systemen hebben ingevoerd, of wat AI-bedrijven anderszins hebben verkregen, vrijelijk gebruikt zou mogen worden.
Schrems noemt de aanpak āabsurdā omdat een risicovolle technologie zo een voorkeursbehandeling krijgt boven andere computersystemen. Hij spreekt van een ācomplete uitverkoop van Europese data aan wereldwijde bedrijvenā. Volgens hem kan dit er ook toe leiden dat veel knowhow van EU-bedrijven naar de Verenigde Staten of China stroomt. Daarmee raakt het voorstel niet alleen aan privacy, maar ook aan industriebeleid binnen de EU.
“Dit is niets minder dan een digitale onteigening van Europeanen. Alles wat we ooit in digitale systemen hebben ingevoerd, of wat AI-bedrijven op andere wijze hebben verkregen, mag door die bedrijven opeens vrijelijk worden gebruikt.”
– Max Schrems, privacyactivist bij noyb
Voordeel voor grote spelers uit VS en China
Het Ierse voorzitterschap opereert in een context waarin Ierland EU-hoofdkantoor is voor veel AI-bedrijven uit de Verenigde Staten en China. Dat betekent dat de bedrijven die het meest met deze regels te maken krijgen, vaak in Ierland zijn gevestigd. Schrems stelt dat vooral deze grote spelers met veel Europese data baat hebben bij het voorstel. Zij kunnen bestaande datasets inzetten voor AI zonder opnieuw toestemming te vragen aan gebruikers.
De privacyactivist verbindt dit aan een bredere trend die hij schetst sinds de jaren tachtig. Toen is beloofd dat grote bedrijven met veel data die alleen voor beperkte doelen zouden gebruiken. Hij ziet het voorstel, en specifiek wat hij āArtikel 88bisā noemt, als een breuk met die 45-jarige belofte van databescherming. Daarmee verschuift volgens hem de grens van wat bedrijven mogen doen met data van Europeanen, zodra ze AI inzetten voor hun diensten of modellen.
“Sinds de jaren tachtig hebben we mensen beloofd dat grote bedrijven die over grote hoeveelheden data beschikken, die alleen voor beperkte doeleinden mogen gebruiken. Artikel 88bis gooit nu opeens de sluizen open en maakt onbeperkt gebruik van alle data voor AI mogelijk.”
– Max Schrems, privacyactivist bij noyb
Schrems waarschuwt ook voor een verschuiving van Europese kennis. Hij zegt dat de voorgestelde lijn kan betekenen dat veel knowhow van EU-bedrijven naar de Verenigde Staten of China stroomt. Dat raakt volgens hem aan de keuze om een risicovolle technologie voorrang te geven. Hij noemt dat āwaanzinnigā vanuit het oogpunt van industriebeleid. Daarmee verbindt hij de privacyvraag aan de strategische positie van Europese bedrijven.
De inzet in de Raad is dat het vereenvoudigen van digitale regelgeving doorgang vindt met een aparte uitwerking voor AI. Het gelekte document laat zien dat er steun is bij een waarschijnlijke meerderheid van lidstaten, aldus Schrems. De volgende stap ligt bij verdere behandeling in de Raad, met de Ierse leiding over het proces. Dat is het Europese knooppunt waar de uiteindelijke tekst vorm krijgt en waar lidstaten hun positie bepalen.