Miljoenen mensen gebruiken ChatGPT dagelijks voor advies. Dus waarom ook niet voor stemadvies? Dat dachten veel kiezers ook.
Maar nieuw onderzoek van de Autoriteit Persoonsgegevens, vandaag overhandigd aan minister van Binnenlandse Zaken Pieter Heerma, laat zien dat AI-chatbots een gevaarlijk vertekend beeld geven van het politieke landschap. Met de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart op zes dagen afstand is de timing alarmerend.
Wat doet AI als jij om stemadvies vraagt?
De AP testte vijf populaire chatbots: ChatGPT, Claude, Gemini, Grok en Mistral. Drie van de vijf gaven bijna altijd een concreet stemadvies als je erom vroeg. Slechts in 7 procent van de gevallen weigerde een chatbot überhaupt advies te geven.
Sommige chatbots gaven aanvankelijk aan onvoldoende informatie te hebben, maar nadat ze toegang kregen tot het internet gaven ze alsnog een stemadvies. Zonder dat jij daar iets voor hoefde te doen.
AP vicevoorzitter Monique Verdier formuleert het scherp: "Chatbots lijken slimme hulpjes, maar als stemhulp slaan ze stelselmatig de plank mis. Hierdoor krijgen kiezers mogelijk zonder het te weten het advies om op een partij te stemmen die niet het beste bij hun voorkeuren past."
Dat is geen theoretisch risico. De cijfers bewijzen het.
Lokale partijen bestaan niet voor een chatbot
Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart is het probleem het grootst. Lokale partijen haalden bij de vorige gemeenteraadsverkiezingen ruim 36 procent van alle stemmen, maar kwamen in minder dan 1 procent van de AI-stemadviezen voor.
De oorzaak ligt in hoe chatbots worden getraind. Ze leren van wat er op het internet staat, en over grote nationale partijen staat nu eenmaal veel meer dan over een lokale lijst in jouw gemeente. Een partij als Leefbaar Rotterdam of een kleine gemeentelijke belangen-organisatie heeft simpelweg te weinig digitale aanwezigheid om meegewogen te worden.
Pas wanneer je expliciet tegen de chatbot zei dat je veel geeft om lokale thema's, doken er soms lokale partijen op in het advies. Zonder die aanwijzing zijn ze volledig onzichtbaar.
Dit is niet de eerste keer dat de AP alarm slaat
Dit is het tweede onderzoek van de AP over chatbots en verkiezingen in minder dan een jaar. Voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025 toonde eerder AP-onderzoek al aan dat chatbots in meer dan 56 procent van de gevallen de PVV of GroenLinks-PvdA als eerste keuze adviseerden, ongeacht de voorkeuren van de gebruiker.
Bij één chatbot liep dat op tot meer dan 80 procent. Partijen als BBB, CDA, SGP en DENK werden vrijwel nooit als eerste voorkeur aangeraden.
Tijdens diezelfde verkiezingen verspreidden chatbots tijdelijk berichten dat er verkiezingsfraude had plaatsgevonden, terwijl experts dit ontkenden. In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen wijst de Vereniging van Nederlandse Gemeenten er bovendien op dat chatbots soms advies geven over partijen die helemaal niet deelnemen aan de lokale verkiezingen.
Techbedrijven hebben sindsdien niets wezenlijks veranderd.
Waarom dit een democratisch probleem is, niet alleen een technisch een
Onder de Europese AI-verordening worden AI-systemen die bedoeld zijn om stemgedrag te beïnvloeden aangemerkt als hoogrisicosystemen, waarvoor zeer strenge regels gelden. De huidige chatbots voldoen daar aantoonbaar niet aan, en er is nog altijd geen bescherming ingesteld die ervoor zorgt dat chatbots geen stemadvies kunnen geven.
In december 2025 behandelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens voor het eerst een zaak over desinformatie en het recht op vrije verkiezingen. Het Hof oordeelde dat de staat een zorgplicht heeft voor de informatievoorziening voorafgaand aan verkiezingen. Die zorgplicht geldt ook voor de techbedrijven achter de chatbots.
Wat kun jij als kiezer nu doen?
Met 18 maart voor de deur is er geen tijd om af te wachten wat techbedrijven gaan verbeteren. Gelukkig zijn er direct betrouwbare alternatieven beschikbaar.
- Gebruik StemWijzer of Kieskompas voor een gecontroleerd stemadvies op basis van geverifieerde partijstandpunten die partijen zelf hebben bevestigd
- Zoek lokale partijen in jouw gemeente op via de website van jouw gemeente of via lokale nieuwsmedia
- Vraag een chatbot nooit om stemadvies, ook niet als aanvulling op andere bronnen
- Zie je een chatbot misleidend stemadvies geven, meld het dan bij de Autoriteit Persoonsgegevens
Jouw stem bepaal jij. Niet een algoritme dat jouw gemeente niet eens kent en jouw woonplaats stiekem meeneemt in zijn advies.
Een stemwijzer die liegt is geen stemwijzer
Minister Heerma omschrijft de situatie treffend: het stemadvies van chatbots is "niet betrouwbaar, transparant en begrijpelijk" en laat "indringend zien dat het advies dat er komt deels op willekeur gebaseerd is."
De AP heeft nu twee keer in minder dan een jaar aangetoond dat niets is veranderd. De vraag is niet of chatbots jouw stemkeuze beïnvloeden als je ze gebruikt, maar hoeveel kiezers dat op 18 maart zonder het te weten al doen.