In Albanië is een actrice naar de rechter gestapt. Haar gezicht verscheen als ‘AI‑minister’ in overheidsvideo’s, zonder dat zij daarvoor toestemming gaf. De virtuele bewindspersoon werd gebruikt in Tirana voor publieke communicatie door de regering van premier Edi Rama. De zaak raakt aan privacy, portretrecht en de Europese AI‑verordening, met directe gevolgen voor overheden.
Actrice stapt naar rechter
De vrouw stelt dat haar portret is ingezet voor een digitale minister, die beleid uitlegt in korte video’s. Het gaat om een AI‑avatar: een door algoritmen gegenereerde videofiguur op basis van een echt gezicht. Zij eist een verbod op verder gebruik en een schadevergoeding.
Haar advocaat voert aan dat het portretrecht is geschonden en dat persoonsgegevens onrechtmatig zijn verwerkt. Een gezicht is persoonsgegeven onder de AVG, de Europese privacywet. De rechtbank in Tirana moet nu bepalen of de inzet rechtmatig was.
De actrice zegt nooit te hebben ingestemd met politiek of overheidscampagnes. Het is onduidelijk via welk platform of contract haar beeltenis beschikbaar kwam. Ook is niet bekend of naast het gezicht ook een nagebootste stem is gebruikt.
Regering lanceert AI‑minister
De regering presenteerde de virtuele ‘minister’ als innovatieve manier om beleid uit te leggen. Video’s verschenen op officiële kanalen om burgers vlot en visueel te informeren. Het doel was volgens de aankondiging snellere, toegankelijke communicatie.
Technisch gaat het om generatieve AI: software die nieuwe beelden en spraak maakt op basis van tekstinvoer. Zo’n systeem kan in minuten een sprekend gezicht laten reageren. Vaak gebeurt dat met een sjabloon gebaseerd op een echte persoon.
Details over de gebruikte software en licenties zijn niet openbaar gemaakt. Ook is niet helder hoe toestemming is geregeld met betrokkenen. Dat gebrek aan transparantie staat nu centraal in de rechtszaak.
Portretrecht en AVG in beeld
In Nederland en de EU geldt portretrecht: voor het gebruik van iemands gezicht is in veel gevallen toestemming nodig. Zeker bij overheidscampagnes weegt het belang van de geportretteerde zwaar. Een rechter kijkt dan naar doel, context en mogelijke schade.
De AVG stelt daarnaast eisen aan dataverwerking, zoals dataminimalisatie en een duidelijke grondslag. Voor publieke instellingen is “noodzakelijk voor een taak van algemeen belang” soms mogelijk, maar niet voor marketingachtige inzet. Transparantie en een belangenafweging zijn verplicht.
Albanië is kandidaat‑lid van de EU en sluit zijn regels vaak aan bij Europese normen. Een uitspraak kan daarom breder doorwerken in de regio. Ook Nederlandse overheden kunnen lering trekken uit de toets op toestemming en proportionaliteit.
AI‑verordening vraagt transparantie
De Europese AI‑verordening (AI Act) verplicht aanbieders om deepfakes herkenbaar te maken. Een deepfake is een gemanipuleerde of door AI gemaakte video of stem. Voor burgers moet meteen duidelijk zijn dat de inhoud synthetisch is.
De transparantieregels gaan gefaseerd gelden vanaf 2025 en 2026, op het moment van schrijven. Overheden moeten dan duidelijk labelen, en intern bijhouden welke systemen en datasets zijn gebruikt. Ook is menselijk toezicht vereist bij inzet in publieke communicatie.
Als Albanië zijn regels afstemt op de AI‑verordening, wordt deze lat de praktische norm. Dat betekent: zichtbare watermerken of waarschuwingen en aantoonbare rechten op gebruikte portretten. Zonder die waarborgen neemt het juridische risico snel toe.
De AI‑verordening verlangt dat synthetische media duidelijk als zodanig worden aangeduid; het gebruik van iemands beeltenis valt bovendien onder de AVG en vereist een geldige grondslag, vaak expliciete toestemming.
Lessen voor Nederlandse overheid
Ministeries en gemeenten experimenteren met avatars en spraakrobots in dienstverlening. Borg daarom vooraf licenties op gezichten en stemmen, inclusief hergebruik, context en looptijd. Leg transparant uit wanneer burgers met een virtueel personage te maken hebben.
Neem in inkoopcontracten eisen op voor portretrechten, labeling en watermarking. Vraag leveranciers om logbestanden, modeldocumentatie en hostinglocaties voor AVG‑toetsing. Gebruik niet méér persoonsgegevens dan nodig en versleutel opslag en transport.
Geef altijd een menselijk alternatief, bijvoorbeeld een telefoonnummer of balie. Zo houden burgers keuzevrijheid en vertrouwen. Dit vermindert ook klachten en juridische risico’s.
Wat nog onduidelijk blijft
Niet bekend is welk commercieel platform de avatar van de ‘AI‑minister’ heeft gemaakt. Ook ontbreken gegevens over de contractketen en sublicenties. Die informatie is cruciaal om aansprakelijkheid vast te stellen.
Onzeker is verder of de content online blijft tijdens de procedure. Rechters kunnen tijdelijk gebruik verbieden om schade te beperken. Een schikking is ook mogelijk als partijen snel duidelijkheid krijgen over rechten en vergoedingen.
De zaak wordt gevolgd door privacy‑toezichthouders en mediaprofessionals in Europa. Zij zien parallellen met deepfake‑risico’s in politiek en bestuur. Een uitspraak kan een nieuwe standaard zetten voor AI‑communicatie door overheden.
