ASML ligt onder het vergrootglas vanwege zijn unieke chipmachines, maar er is nu geen directe zorg over een monopolie. Het Nederlandse bedrijf levert sleuteltechniek voor chips die AI-systemen aansturen in datacenters en auto’s. De discussie raakt Europese mededinging, de EU Chips Act en indirect de Europese AI-verordening gevolgen overheid. Toezichthouders zien vooral een complexe keten met meerdere sterke spelers.
Geen directe monopoliezorg
ASML is op het moment van schrijven de enige leverancier van EUV-lithografiemachines. EUV is een belichtingsmethode met extreem ultraviolet licht om zeer kleine chipstructuren te maken. Uniek zijn is niet hetzelfde als een verboden monopolie. Mededingingsrecht kijkt naar machtsmisbruik, niet naar marktaandeel op zichzelf.
De relevante markt is breder dan één type machine. Lithografie is één schakel in een keten met etsen, depositie en metrologie, geleverd door partijen als Applied Materials, Tokyo Electron en ASMI. Grote chipfabrikanten zoals TSMC, Samsung en Intel hebben veel inkoopmacht. Dat drukt prijzen en beperkt de speelruimte van één leverancier.
Contracten in de halfgeleidersector zijn langlopend en technisch gedetailleerd. Leveringen lopen via meerjarenplannen en kwalificaties per chipfabriek. Dat maakt willekeur lastig en misbruik zichtbaar. Er zijn geen publieke signalen van bevoordeling of uitsluiting op het moment van schrijven.
AI-vraag stuwt machines
De vraag naar AI-chips groeit sterk door toepassingen als generatieve modellen en autonoom rijden. Fabrikanten van GPU’s en accelerators laten de nieuwste lagen met EUV belichten. Voor kleinere structuren komt High-NA EUV in beeld, een versie met hogere resolutie door een grotere numerieke apertuur. Dat verkort de weg naar volgende chipgeneraties.
Deze trend vergroot de strategische rol van ASML in de keten. Tegelijk vraagt AI-productie om veel andere apparatuur en materialen. Chemie, vacuümsystemen en metrologietools bepalen mede de doorvoer. De bottleneck ligt dus niet alleen bij lithografie.
Datacenters voor AI vereisen ook packaging en interconnecties met hoge bandbreedte. Geavanceerde verpakkingstechnieken zoals CoWoS en Foveros stapelen chips om prestaties te verhogen. Zo verminderen fabrikanten de druk op de allerkleinste transistoren. De vraag spreidt daardoor over meerdere productiestappen.
Concurrentie en alternatieven bestaan
Naast EUV blijft DUV-lithografie essentieel voor veel chiplagen en oudere processen. In dat segment zijn Nikon en Canon actief. Fabrieken combineren DUV en EUV afhankelijk van laag, rendement en kosten. Dat maakt het speelveld minder eenzijdig dan het lijkt.
Canon promoot nanoimprint-lithografie als alternatief voor bepaalde patronen. Dit is een druktechniek die structuren letterlijk stempelt op de wafer. De methode kan goedkoper zijn, maar schaalbaarheid en defectdichtheid zijn kritieke vragen. Industriële inzet blijft daarom voorzichtig.
Ook ontwerpstrategieën veranderen. Chipmakers gebruiken chiplets: kleinere onderdelen die samen één systeem vormen. Dit verlaagt de noodzaak om elk onderdeel op de allernieuwste node te maken. Zo ontstaat ruimte voor verschillende technologieën naast elkaar.
Toezicht in EU en Nederland
De Autoriteit Consument & Markt en de Europese Commissie bewaken de mededinging. Artikel 102 van het Verdrag betreffende de werking van de EU verbiedt misbruik van een machtspositie. Zolang er geen misbruik is, is dominantie niet verboden. Er loopt op het moment van schrijven geen bekende zaak specifiek over ASML’s positie.
De EU Chips Act moet productie en onderzoek in Europa versterken. Projecten in Duitsland en Frankrijk moeten de afhankelijkheid van Azië en de VS verkleinen. Meer Europese fabcapaciteit verkleint ook concentratierisico’s in de keten. Dat is relevant voor AI-toepassingen in overheid en zorg.
Overheden die AI inkopen vallen onder de Europese AI-verordening en aanbestedingsregels. Transparantie over leveranciers en toeleveringsketens wordt belangrijker. Het indirecte effect: stabiele chipaanvoer wordt een publieke randvoorwaarde. Dat vergroot de druk op voorspelbare leveringen zonder discriminatie.
Dominantie is niet verboden; misbruik van die positie wel. Toezicht richt zich op uitsluiting, prijsdruk of ongelijke behandeling van klanten.
Exportregels beperken China-afzet
Nederland hanteert exportvergunningen voor geavanceerde lithografiemachines. EUV-systemen gaan niet naar China en sommige DUV-modellen vallen sinds 2023 ook onder strengere regels. Deze beperkingen volgen veiligheids- en handelsdoelen. Ze beïnvloeden de regionale verkoopmix van ASML.
De vraag verschuift daardoor meer naar Taiwan, Zuid-Korea, de Verenigde Staten en Europa. Fabrieken in die regio’s investeren in AI- en HPC-chips. Voor ASML betekent dit meer spreiding, maar ook geopolitieke onzekerheid. Planningen kunnen wijzigen bij nieuwe sancties of handelsconflicten.
Voor Europa is leveringszekerheid een strategisch thema. Samenwerking met partners en heldere exportkaders moeten voorspelbaarheid geven. Dat helpt ook Europese bedrijven en overheden die AI willen inzetten binnen de regels. Stabiliteit in de chipketen blijft de sleutel.
