Vakbonden roepen ondernemingsraden op om zich actiever te bemoeien met kunstmatige intelligentie op de werkvloer. Bedrijven zetten steeds vaker algoritmen in voor roosters, werving en prestatiemeting. Dat gebeurt in heel Nederland, bij zowel bedrijven als overheid. De oproep komt nu de Europese AI-verordening (AI Act) en de AVG strengere eisen stellen voor dit soort systemen.
OR moet vroeg meebeslissen
De kern van de boodschap: wacht niet tot na een proef of uitrol. De ondernemingsraad (or) moet al aan tafel zitten bij de keuze en het ontwerp van een AI-systeem. Dan kunnen werknemersbelangen en risico’s meteen meewegen. Besluiten op dat moment bepalen hoe werk straks echt verandert.
AI verschuift snel van proef naar praktijk, bijvoorbeeld met Microsoft Copilot in Microsoft 365 of generatieve tools zoals ChatGPT en Google Gemini for Workspace. Ook HR-pakketten zoals Workday of SAP SuccessFactors zetten datamodellen in voor selectie en beoordeling. Zulke systemen sturen werktempo, diensten en promotiekansen. Dat raakt direct aan zeggenschap, privacy en gelijke kansen.
Een or kan daarom eisen dat de organisatie eerst de probleemdefinitie en doelen helder maakt. Welke data zijn nodig, hoe worden die beveiligd en hoe wordt de uitkomst gecontroleerd? Vraag om een plan voor menselijk toezicht en een exit-strategie als het systeem niet werkt. Maak meetpunten af te spreken, zoals foutenpercentages en effecten op werkdruk.
Wettelijke plichten en rechten
De Wet op de ondernemingsraden (WOR) geeft de or instemmingsrecht bij personeelsvolgsystemen. Dat geldt ook als het “volgen” gebeurt via AI, bijvoorbeeld bij prestatie-scores of geautomatiseerde roosters. Zonder instemming mag de werkgever zo’n regeling niet invoeren of wijzigen. Daarnaast heeft de or recht op tijdige informatie over plannen met nieuwe technologie.
Artikel 27 WOR: de or heeft instemmingsrecht bij het invoeren, wijzigen of intrekken van regelingen over personeelsvolgsystemen.
De AVG verplicht tot dataminimalisatie en goede beveiliging, zoals versleuteling. Bij grootschalige of systematische monitoring is vaak een gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA) nodig. Betrek de functionaris gegevensbescherming (FG) vroegtijdig. Leg keuzes en risico’s vast, ook voor toegang tot trainingsdata en promptgegevens bij generatieve AI.
De Europese AI-verordening plaatst systemen voor personeelsbeheer en beoordeling in de hoge-risicoklasse. Dat vraagt om risicobeheer, datakwaliteit, technische documentatie, menselijk toezicht, logging en duidelijke informatie aan werknemers. Op het moment van schrijven treden de zwaarste verplichtingen gefaseerd in werking tot en met 2026; organisaties moeten nu al voorbereiden.
Risico’s op de werkvloer
AI kan onbedoeld vooroordelen versterken, bijvoorbeeld bij cv-screening of prestatiebeoordeling. Als trainingsdata niet evenwichtig zijn, worden bepaalde groepen benadeeld. Vraag daarom om onafhankelijke tests op eerlijkheid en foutmarges. Laat leveranciers auditrapporten en validaties delen, en leg afspraken vast in contracten.
Er is ook risico op datalekken en ongewenst hergebruik van bedrijfsgegevens. Ingevoerde tekst of klantdata in een chatbot kunnen buiten de organisatie belanden als instellingen niet goed staan. Werk met Europese datacenters waar mogelijk, en schakel gegevensopslag uit als dat kan. Richt rollen en rechten in, en log wie wat doet met het systeem.
Tot slot speelt welzijn op het werk. Continue metingen, ranking en camera-analyse kunnen stress en werkdruk verhogen. De Arbowet vraagt om een goede risico-inventarisatie en evaluatie (RI&E), ook voor psychosociale belasting. De or kan eisen dat zulke effecten vooraf worden beoordeeld en dat werknemers klachten laagdrempelig kunnen melden.
Praktische stappen voor or-leden
Begin met een AI-inventaris: welke systemen draaien, welke pilots lopen en welke plannen zijn er? Noteer per toepassing het doel, de leverancier, gebruikte data en betrokken afdelingen. Wijs een vast or-contactpersoon voor technologie aan. Betrek de FG, de IT-afdeling en HR bij elk traject.
Vraag om een AI-protocol met duidelijke spelregels. Leg daarin vast: doelen, dataminimalisatie, bewaartermijnen, EU-hosting, menselijk toezicht en een bezwaar- en herstelprocedure voor werknemers. Zorg voor begrijpelijke uitleg aan medewerkers en training voor leidinggevenden. Neem afspraken op in personeelshandboek of cao-bijlagen waar dat kan.
Stuur op kleinschalige pilots met heldere succescriteria. Meet niet alleen efficiëntie, maar ook kwaliteit, veiligheid, inclusie en tevredenheid. Organiseer feedbackrondes met gebruikers en laat bijsturen verplicht zijn. Leg servicelevels en incidentmelding vast in contracten met leveranciers.
AI-verordening: gevolgen overheid
De AI Act geeft ook publieke werkgevers nieuwe plichten. Overheden gebruiken immers steeds vaker algoritmen voor planning, handhaving en dienstverlening. Zij moeten risico’s vastleggen, beslissingen uitlegbaar maken en burgers en medewerkers informeren. Steeds meer Nederlandse overheden publiceren daarom een algoritmeregister met beschrijvingen van gebruikte systemen.
De EU werkt tegelijk aan normen via CEN en CENELEC, die inkopers en toezichthouders houvast geven. Lidstaten wijzen eigen AI-toezichthouders en markttoezichtorganen aan, die handhaven en boetes kunnen opleggen. Dat dwingt tot betere documentatie en ketenafspraken met leveranciers. Voor organisaties is het verstandig nu al te toetsen aan de komende normen.
Sectorfondsen en publieke gidsen helpen bij kennisopbouw. Denk aan handreikingen over DPIA’s van de Autoriteit Persoonsgegevens en praktische toolkits voor mensgerichte AI. De or kan management vragen om zo’n routekaart te volgen en trainingen in te plannen. Zo wordt naleving geen last, maar onderdeel van normaal beleid.
Toolgebruik vraagt transparantie
Veel bedrijven testen generatieve AI zoals ChatGPT, Microsoft Copilot of Slack AI voor tekst, code en klantenservice. Dat kan tijd besparen, maar de uitkomst is niet altijd juist of volledig. Werknemers moeten weten wanneer een model een antwoord schrijft en hoe controles werken. Transparantie voorkomt fouten en behoudt vertrouwen.
Vraag leveranciers om duidelijke gebruikersvoorwaarden en waarborgen voor bedrijfsgeheimen. Bij voorkeur worden prompts en uitkomsten niet gebruikt om publieke modellen te trainen. Zet veilige varianten aan, zoals enterprise-versies met eigen opslag en logging. Leg dit vast in beleid en laat IT periodiek toetsen.
Maak afspraken over wanneer een mens beslist. Bijvoorbeeld bij afwijzingen van sollicitanten, roosterwijzigingen op korte termijn of prestatiebonussen. Bepaal ook een procedure om een AI-beslissing aan te vechten en te herstellen. Dit is niet alleen verstandig, maar sluit ook aan bij de eisen van de AI Act en de AVG.