Met hulp van ChatGPT van OpenAI is in Nederland een tiendelige Latijnse reformatieklassieker binnen één dag vertaald naar het Nederlands. Een klein vertaalteam gebruikte het systeem om het werk snel toegankelijk te maken voor lezers en studenten. De tekst is daarna handmatig gecontroleerd en gepubliceerd. Het doel was snelheid zonder de begrijpelijkheid te verliezen.
Vertaling in één dag
Het team brak de Latijnse tekst op in korte stukken en voedde die stap voor stap aan ChatGPT. Het systeem stelde per alinea een Nederlandse vertaling voor met een neutrale, heldere stijl. Vervolgens keek de redactie de output na op betekenis, toon en bijbelverwijzingen. Zo ontstond binnen 24 uur een complete, leesbare versie.
De keuze voor ChatGPT was vooral praktisch: het model is altijd beschikbaar en reageert direct. Klassiek Latijn met theologische termen is arbeidsintensief voor menselijke vertalers. Door AI te gebruiken konden zij de tijd vooral besteden aan controle en duiding. Dat verkort de doorlooptijd van weken naar uren.
De vertaling richt zich op begrijpelijkheid voor een breed publiek. Lastige begrippen zijn consequent uitgelegd in eenvoudige taal. Waar het Latijn dubbelzinnig is, noteerde de redactie alternatieve lezingen. Zo blijft de nuance bewaard zonder het lezen te vertragen.
ChatGPT versnelt werk
ChatGPT is een tekstmodel dat patronen in taal herkent en nieuwe zinnen voorspelt. Voor vertalen werkt het als een snelle eerste lezer die een voorstel doet. Het model is getraind op veel teksten, maar kent geen context buiten wat je invoert. Daarom blijft menselijke controle nodig, zeker bij historische bronnen.
Een groot taalmodel is een algoritme dat op basis van veel voorbeeldteksten leert welke woorden waarschijnlijk op elkaar volgen, en zo zinnen kan samenvouwen, herschrijven of vertalen.
In dit project kreeg het systeem instructies over toon, terminologie en vertaalregels. Denk aan vaste vertalingen voor kerkelijke termen en consistente verwijzingen. Die “prompt” werkt als een stijlgids voor het model. Het voorkomt dat kernbegrippen elke keer anders worden vertaald.
De aanpak is herhaalbaar voor andere klassiekers in het publieke domein. Met een goede prompt en een redactiestroom kan één team veel meer aan. Tegelijk blijft kwaliteit afhangen van bronkritiek en vakkennis. AI neemt het denkwerk niet over, maar bespaart wel zoek- en typewerk.
Kwaliteit vraagt redactie
Generatieve systemen kunnen hallucineren: ze verzinnen details die niet in de bron staan. Bij theologische teksten is dat extra risicovol. Een klein woord kan een doctrine veranderen. Daarom vergeleek de redactie elke passage met de Latijnse brontekst.
Ook stijl en ritme vragen aandacht. AI heeft de neiging om moderne formuleringen te kiezen die de historische kleur afvlakken. De redactie herstelde waar nodig de toon, zonder archaïsch te worden. Zo blijft de tekst trouw aan de bron én leesbaar.
Bronverwijzingen en citaten zijn apart gecontroleerd. Het model kan bijbelcitaten parafraseren in plaats van exact overnemen. In de eindversie zijn officiële vertalingen gebruikt en voetnoten toegevoegd. Dat verhoogt controleerbaarheid en hergebruik in onderwijs.
Europese regels gelden mee
De Europese AI-verordening (AI Act) zet op het moment van schrijven regels voor algemene-doeleinden AI zoals ChatGPT. Aanbieders en gebruikers moeten transparant zijn over AI-gebruik en synthetische content herkenbaar maken. Voor uitgeverijen betekent dit: duidelijk melden waar AI aan de tekst heeft bijgedragen. Dat vergroot vertrouwen bij lezers en docenten.
Omdat hier historische, rechtenvrije teksten zijn gebruikt, speelt het auteursrecht beperkt. Toch geldt de AVG zodra persoonlijke gegevens worden ingevoerd in een AI-dienst. Organisaties moeten dan dataminimalisatie toepassen en afspraken maken over doorgifte buiten de EU. Gebruik van een zakelijke of on-premise oplossing kan juridische risico’s verkleinen.
Religieuze en educatieve toepassingen vallen niet automatisch in een hoge risicoklasse. Maar misleidende synthetische content moet onder de AI Act te herkennen zijn. Een heldere colofon met gebruikte systemen en redactieproces is daarom verstandig. Dat sluit aan bij groeiende best practices in Europese uitgeverijen.
Gevolgen voor onderwijs
De snelle vertaling kan het curriculum van klassieke talen en theologie verrijken. Studenten krijgen direct toegang tot leesbare, gecontroleerde teksten. Docenten kunnen de AI-versie naast de bron gebruiken om taalkeuzes te bespreken. Zo wordt AI een didactisch hulpmiddel, geen vervanger.
Open onderwijsprojecten in Nederland kunnen deze methode overnemen. Denk aan digitalisering van middeleeuwse kronieken of humanistische brieven. Met een transparant proces en een licentie voor hergebruik groeit een open bibliotheek. Dat past bij Europese initiatieven voor digitale erfgoedtoegang.
Bibliotheken en archieven kunnen daarnaast metadata en trefwoorden laten genereren. Dat maakt collecties beter doorzoekbaar voor burgers. Met menselijke controle blijft de kwaliteit op niveau. Het resultaat is snellere ontsluiting van cultuurhistorische bronnen.
Grenzen en volgende stappen
AI is sterk in snelheid, maar zwak in bronverantwoording en nuance. Voor interpretatie van lastige passages blijven experts nodig. Verdere verbetering zit in betere prompts, terminologielijsten en automatische kwaliteitsmetingen. Zo wordt de workflow betrouwbaarder.
Technisch gezien helpt segmentatie: tekst opdelen, versies vergelijken en verschillen markeren. Tools voor referentiebeheer en citaatcontrole kunnen direct aan de AI-stroom worden gekoppeld. Dat vermindert handwerk en fouten. Het verkort ook de eindredactie.
Transparantie naar lezers blijft cruciaal. Een duidelijk colofon met “AI-assist bij vertaling, menselijke eindredactie” zet de toon. Daarmee voldoet de uitgave aan Europese verwachtingen en bouwt zij vertrouwen op. De casus laat zien dat verantwoord gebruik van AI klassieke teksten sneller naar het publiek brengt.
