Nederlanders blijven massaal achter de Nationale Dodenherdenking op 4 mei en Bevrijdingsdag op 5 mei staan. In het jaarlijkse Vrijheidsonderzoek van het Nationaal Comité 4 en 5 mei valt tegelijk een nieuwe zorg op: kunstmatige intelligentie. Steeds meer mensen vrezen misleiding, verlies van privacy en druk op het debat door algoritmen. Die zorgen raken ook aan regels zoals de Europese AI-verordening (AI Act) en de AVG, die overheid en bedrijven sturen in hun gebruik van AI.
Steun blijft breed
De waardering voor de twee herdenkingsdagen is onverminderd hoog. Burgers zien de rituelen, zoals twee minuten stilte en het dragen van een witte anjer, als onderdeel van de nationale identiteit. Ook lokale herdenkingen en 5 mei-festivals behouden hun aantrekkingskracht.
Deelnemers noemen vooral herdenken, vrijheid en samen zijn als redenen om mee te doen. Het vaste ritme van 4 en 5 mei helpt bij de betrokkenheid. Hierdoor blijven de dagen herkenbaar voor verschillende generaties.
Organisaties en gemeenten bouwen voort op bestaande vormen. Ze kiezen voor sobere, duidelijke communicatie. Zo blijven de kernboodschappen centraal staan, zonder ruis of versnippering.
Meer zorg over algoritmen
Tegen deze stabiele steun steekt een groeiende onrust over kunstmatige intelligentie af. De vrees gaat over nepbeelden, nepstemmen en misleidende teksten die het publieke gesprek kunnen verstoren. Mensen vragen zich af wat nog echt is, zeker rond gevoelige momenten.
Generatieve AI is software die zelfstandig tekst, beeld, audio of video maakt. Bekende voorbeelden zijn ChatGPT van OpenAI en Gemini van Google, naast beeldmakers zoals Midjourney. Deze systemen verlagen de drempel om overtuigende nepcontent te maken.
Een deepfake is een gemanipuleerd beeld of geluid dat echt lijkt. Dat kan leiden tot verwarring of reputatieschade. Rond herdenkingen kan dit extra gevoelig zijn, omdat emoties en symbolen een grote rol spelen.
Risico’s rond desinformatie
Desinformatie is opzettelijk misleidende informatie. Het kan vertrouwen in media, overheid en maatschappelijke organisaties ondermijnen. Bij 4 en 5 mei kan het de betekenis van de dagen vertroebelen of groepen tegen elkaar opzetten.
Grote platforms als Meta, YouTube van Google en TikTok staan onder de Europese Digital Services Act. Zij moeten systeemrisico’s, waaronder desinformatie en generatieve nepcontent, beperken en transparanter maken. Dit omvat risicoanalyses, maatregelen en toezicht door de Europese Commissie.
Voor organisatoren en gemeenten betekent dit alert zijn op viraal gaande onjuistheden. Werkwijzen voor factchecking en snelle correcties zijn nodig. Duidelijke visuals en bronvermelding helpen om vertrouwen te behouden.
Europese regels zetten kaders
De Europese AI-verordening zet nieuwe normen voor het gebruik van algoritmen. Generatieve systemen krijgen plichten voor transparantie, zoals duidelijke waarschuwingen bij synthetische media. Hoogrisico-toepassingen moeten voldoen aan eisen voor kwaliteit, toezicht en documentatie.
De Europese AI-verordening deelt systemen in risicoklassen: verboden, hoog, beperkt en minimaal risico.
Voor persoonsgegevens blijft de AVG leidend. Dataminimalisatie betekent: alleen het strikt nodige verzamelen en bewaren. Versleuteling en toegangsbeperking horen daarbij om misbruik te voorkomen.
Publieke organisaties die AI inzetten rond communicatie of publiek contact moeten hun risico’s toetsen. Denk aan het loggen van beslissingen en het trainen van medewerkers. Transparantie richting burgers is een harde eis onder zowel de AI Act als de AVG.
Gevolgen voor Nederland
Het kabinet werkt op het moment van schrijven aan de nationale uitwerking en het toezicht op de AI‑verordening. De Autoriteit Persoonsgegevens blijft toezichthouder op privacy en kan handhaven bij datalekken of onrechtmatige verwerking. Sectorale toezichthouders houden daarbij oog voor specifieke risico’s.
Voor 4 en 5 mei‑organisaties ligt de nadruk op weerbare communicatie. Watermerken of herkomstlabels bij eigen beeld en audio helpen herkenbaarheid. Een duidelijk protocol voor het reageren op nepcontent verkleint reputatieschade.
Scholen, bibliotheken en mediawijsheidsprogramma’s kunnen burgers helpen nepcontent te herkennen. Uitleg over hoe generatieve AI werkt verlaagt angst en verhoogt kritische vaardigheden. Zo blijft het gesprek over vrijheid feitelijk en open.
Praktische stappen voor burgers
Controleer de bron van opvallende video’s of audio en zoek naar bevestiging bij meerdere media. Let op onnatuurlijke schaduwen, blikken of stemvervorming bij mogelijk deepfake‑materiaal. Deel twijfelachtige content niet door voordat je controleert.
Gebruik factcheck‑diensten van nieuwsorganisaties en maatschappelijke instellingen. Meld misleidende berichten bij het platform. Zo help je algoritmen minder schadelijke inhoud te verspreiden.
Wees zuinig op je eigen data en pas privacy‑instellingen aan. Minder openbare gegevens verkleinen de kans op misbruik door nepaccounts of profilering. Dit sluit aan bij de AVG‑principes van dataminimalisatie en doelbinding.