Op Schiphol is deze week vliegtuigpersoneel van een geplande lijnvlucht van boord gehaald. De Koninklijke Marechaussee greep in na een melding over mogelijk alcoholgebruik in de cockpit. De vlucht werd stilgezet om de veiligheid van passagiers en bemanning te garanderen. De zaak raakt ook aan technologie en beleid: van alcoholtests tot algoritmen voor fit-to-fly, die onder de Europese AI-verordening extra eisen krijgen voor veiligheid en toezicht.
Marechaussee grijpt in
De ingreep vond plaats aan de gate, kort voor vertrek. Bij een vermoeden van alcoholgebruik mag de Koninklijke Marechaussee bemanningsleden testen en tijdelijk uit hun functie halen. Dat gebeurt om direct risico voor de vluchtoperatie te voorkomen. De luchtvaartmaatschappij moet dan vervangend personeel regelen of de vlucht annuleren.
De Marechaussee heeft op Schiphol een wettelijke taak voor luchtvaartveiligheid en grensbewaking. Alcoholgebruik door cabine- of cockpitpersoneel is strafbaar en valt onder de Wet luchtvaart en het strafrecht. Afhankelijk van de uitkomst van de test kan het Openbaar Ministerie vervolging inzetten. De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) kan daarnaast bestuursrechtelijke stappen nemen tegen vergunningen of bevoegdheden.
Voor de betrokken vlucht betekent dit meestal vertraging of annulering. De airline beoordeelt of de operatie met een andere crew kan doorgaan. De prioriteit ligt bij veiligheid en naleving van de regels, niet bij het halen van de dienstregeling. Reizigers worden doorgaans omgeboekt of krijgen alternatieven aangeboden.
Strenge regels voor nuchter vliegen
Bemanningsleden moeten aantoonbaar fit-to-fly zijn: nuchter, uitgerust en medisch geschikt. Luchtvaartmaatschappijen hanteren vaak een “bottle-to-throttle”-regel, waarbij alcoholgebruik in de uren voor de vlucht strikt verboden is. De exacte periodes en grenzen verschillen per operator, maar zero tolerance is de norm. Overtredingen leiden tot disciplinaire maatregelen en kunnen een carrière beëindigen.
In Europa stelt EASA het veiligheidskader vast, dat landen zoals Nederland in nationale regels uitwerken. Veel maatschappijen gebruiken een interne grens van 0,2 promille als veiligheidsmarge, bovenop eigen procedures voor meldplicht en controles. De ILT ziet toe op naleving en kan sancties opleggen aan zowel individu als bedrijf. Dat varieert van waarschuwingen tot schorsing van bevoegdheden.
Fit-to-fly betekent dat bemanning fysiek, mentaal en juridisch bevoegd is om te vliegen: nuchter, uitgerust en medisch geschikt, zodat de veiligheid van de vlucht niet in gevaar is.
Naast strafrechtelijke gevolgen kan een incident ook civielrechtelijke en operationele impact hebben. Verzekeraars en operators onderzoeken de oorzaak en beoordelen aansprakelijkheid. Binnen organisaties volgt meestal een veiligheidsanalyse, gericht op zowel individueel gedrag als systeemfouten. Doel is herhaling te voorkomen en de safety culture te versterken.
Alcoholtests en AVG-eisen
Alcoholtests verwerken gezondheidsgegevens, die onder de AVG als bijzonder gevoelig gelden. Dat mag alleen met een duidelijke wettelijke basis, strikte dataminimalisatie en goede beveiliging. Registratie van testresultaten moet beperkt zijn tot wie ze echt nodig heeft. Onnodige opslag of brede interne verspreiding is niet toegestaan.
Voor airlines en afhandelaren betekent dit heldere protocollen, korte bewaartermijnen en versleutelde opslag. Toegang moet worden gelogd en beperkt tot bijvoorbeeld security en compliance. De ondernemingsraad en privacy officer spelen hierbij een rol, net als de Functionaris Gegevensbescherming. Schiphol en betrokken partijen moeten aantoonbaar voldoen aan deze eisen.
Als incidentdata ook worden gebruikt voor training of rapportages, is pseudonimisering verplicht. Persoonsidentificatie mag dan niet meer nodig zijn. De Autoriteit Persoonsgegevens kan handhaven als deze regels worden overtreden. Dit geldt ook wanneer externe leveranciers testapparatuur of IT-systemen beheren.
Technologie helpt, vervangt niet
Luchtvaartmaatschappijen gebruiken algoritmen om vermoeidheidsrisico te plannen, de zogeheten Fatigue Risk Management Systems (FRMS). Voorbeelden zijn Jeppesen CrewAlert (Boeing) met het SAFTE- of BAM-model, die alertheid op basis van roosters en rust voorspellen. Deze datamodellen helpen planners en crew bij veiliger roosters. Ze zijn nuttig, maar pakken alcoholgebruik niet aan.
Alcoholmisbruik vraagt om directe detectie, zoals ademanalyse, plus een sterke veiligheidscultuur. Zelfrapportage en collegiale checks blijven belangrijk. Algoritmen kunnen ondersteunen met trends en training, maar menselijke beoordeling is doorslaggevend. Anders ontstaan schijnzekerheid en nieuwe risico’s.
Worden AI-systemen ingezet om de fitheid van personeel te beoordelen, dan vallen die onder de Europese AI-verordening als mogelijk hoog risico. Dat brengt verplichtingen mee voor risicobeheer, data‑governance en toezicht, met gevolgen voor overheid en toezichthouders. Transparantie naar personeel en aantoonbare kwaliteit van het model zijn dan verplicht. Zonder die waarborgen mogen zulke systemen niet operationeel worden gebruikt.
Impact voor reizigers Schiphol
Voor passagiers leidt een crewwissel vaak tot vertraging of annulering. De airline moet communiceren over de verstoring en praktische alternatieven. Omboeken of vergoeding van extra kosten hoort daarbij. Veiligheid gaat echter altijd voor snelheid.
De rechten van luchtvaartpassagiers zijn vastgelegd in Verordening (EG) 261/2004. Reizigers hebben recht op zorg, zoals eten, drinken en hotel indien nodig. Of er ook een vaste compensatie geldt, hangt af van oorzaak en jurisprudentie. De airline moet dit per geval beoordelen en uitleggen.
Incidenten als deze tasten het vertrouwen niet per se blijvend aan, zolang opvolging zichtbaar is. Heldere procedures, training en controles laten zien dat veiligheid leidend is. Slimme technologie kan ondersteunen, maar nooit de laatste check zijn. Dat blijft mensenwerk, onder toezicht van ILT, EASA en de Marechaussee.
Nederlandse en EU‑toezicht versterken
In Nederland werken ILT, de Marechaussee en luchtvaartmaatschappijen samen aan preventie en handhaving. Schiphol is een internationale hub, waardoor strakke en uniforme procedures cruciaal zijn. Afstemming met buitenlandse autoriteiten is routine, zeker bij internationale crew. Zo blijft de keten overal op hetzelfde veiligheidsniveau.
Op Europees niveau scherpt EASA richtlijnen en audits aan waar nodig. Nieuwe technologieën worden beoordeeld op nut en risico, van wearables tot data-analyse. Daarbij tellen zowel effectiviteit als privacy en proportionaliteit mee. Operators moeten wijzigingen kunnen onderbouwen met data en evaluaties.
De Europese AI-verordening voegt extra waarborgen toe als AI in personeelsbeoordeling of operatie wordt gebruikt. Dat dwingt tot transparantie en robuuste datamodellen. Voor overheid en sector heeft dit praktische gevolgen, zoals extra documentatie en audits. Uiteindelijk moet dat leiden tot aantoonbaar veilig en betrouwbaar vliegverkeer.
