Europa scherpt dit jaar de regels aan voor octrooien op kunstmatige intelligentie. De Europese Patentorganisatie (EPO) en EU-wetgevers leggen meer nadruk op technisch nut en duidelijk uitvinderschap. Dat raakt vooral grote technologiebedrijven en snelgroeiende AI-start-ups. Het doel is duidelijkheid in de markt en minder ruimte voor vage claims.
EPO legt lat hoger
De EPO hanteert op het moment van schrijven strengere richtsnoeren bij AI- en machinelearning-octrooien. Een algoritme of datamodel is als wiskundige methode niet octrooieerbaar “als zodanig”. Een aanvraag moet daarom aantonen dat de uitvinding een concreet technisch effect heeft. Denk aan efficiëntere signaalverwerking in hardware of betrouwbaarder besturing van een medisch apparaat.
Alleen betere voorspellingen, lagere foutmarges of “slimmere” beslissingen zijn niet genoeg. De technische bijdrage moet in de claimtekst en beschrijving staan. Ook moet de toepassing buiten de computer zelf liggen, of een interne werking technisch verbeteren. Dat vraagt om precieze formuleringen en bewijs in de aanvraag.
Voor Nederlandse en Europese bedrijven betekent dit meer werk aan de voorkant. Octrooigemachten zullen claims vaker toespitsen op implementatie in sensoren, netwerken of chips. Abstracte verbeteringen aan trainingsmethoden krijgen minder kans. Dat verkleint de speelruimte voor brede, defensieve octrooien.
“AI-algoritmen zijn niet octrooieerbaar als wiskundige methode; pas bij een aantoonbaar technisch effect komt bescherming in beeld.”
Mens blijft uitvinder
De uitvinder op een Europees octrooi moet op het moment van schrijven een mens zijn. Zaken over door AI “bedachte” uitvindingen, zoals de DABUS-zaak, haalden geen erkenning bij de EPO en nationale rechters. Een AI-systeem mag wel hulpmiddel zijn bij onderzoek en ontwerp. Maar de menselijke bijdrage moet aantoonbaar en substantieel zijn.
Dat dwingt bedrijven tot betere documentatie van hun innovatieproces. Teams die werken met modellen als GPT-4, Gemini of Llama moeten vastleggen wie welke stap deed. Logs, labjournaals en versies van prompts en code worden bewijsstukken. Zonder die sporen kan een aanvraag of rechtszaak onder druk komen te staan.
Belonings- en IP-beleid moet hierop aansluiten. Werkgevers in Nederland vallen onder uitvinders- en werknemersregelingen in het octrooirecht. Heldere afspraken voorkomen geschillen over erkenning en rechten. Dat is extra belangrijk bij consortia van universiteiten en bedrijven.
Meer openheid over trainingsdata
Bij AI-uitvindingen kijkt de EPO scherper naar “enablement”: kan een vakmens de uitvinding uitvoeren op basis van de aanvraag? In toenemende mate kan detail nodig zijn over de kenmerken van trainingsdata en het leerproces. Zonder voldoende technische beschrijving kan een aanvraag stranden. Het gaat dan om eigenschappen, niet per se om het prijsgeven van ruwe data.
Die eis botst soms met bedrijfsgeheimen en de AVG. Als persoonsgegevens in trainingssets zaten, gelden dataminimalisatie en juridisch grondslag. Publicatie van een octrooi mag geen privacy schenden. Bedrijven kiezen daarom vaker voor geanonimiseerde voorbeelden en statistische eigenschappen in de beschrijving.
Overheden en zorginstellingen die AI inkopen, moeten opletten. Contracten moeten kloppen met de Europese AI-verordening én met IP-afspraken. Transparantiedocumenten voor “hoog-risico” systemen kunnen later als bewijs in een octrooizaak terugkomen. Dat geldt ook voor de gevolgen van de Europese AI-verordening voor overheid en leveranciers.
AI-verordening drukt mee op IP
De AI-verordening (AI Act) regelt niet het octrooirecht, maar beïnvloedt het wel. Voor hoog-risico systemen verplicht de wet technische documentatie, data governance en risicobeheer. Die dossiers moeten sporen met wat in octrooiaanvragen staat. Tegenstrijdigheden kunnen in oppositie of rechtszaken worden gebruikt.
Bedrijven hebben daarom één “bron van waarheid” nodig over datasets, prestaties en beperkingen. Model cards en datasheets helpen, mits technisch controleerbaar. Ook testresultaten en bias-analyses moeten consistent zijn. Anders ontstaat juridisch risico aan twee kanten: markttoezicht én patentgeschillen.
In Nederland zullen toezichthouders een rol spelen bij de AI-Act. De Rijksinspectie Digitale Infrastructuur en de Autoriteit Persoonsgegevens letten op documentatie en datagebruik. Die controles leggen indirecte druk op IP-strategieën. Wie zijn proces op orde heeft, staat sterker bij de EPO en de rechter.
Rechtszaken verschuiven naar UPC
Met het unitair octrooi en het Unified Patent Court (UPC) is handhaving centraler geworden. Een uitspraak kan in één keer in meerdere EU-landen gelden. Dat versnelt procedures over AI-gerelateerde patenten. Maar de inzet en risico’s worden ook groter.
Nederland huisvest een lokale UPC-kamer in Den Haag. Partijen kunnen hier snelle voorzieningen vragen, zoals een verbod op een AI-dienst. Dat maakt “freedom-to-operate”-onderzoek belangrijker voor start-ups. Grote techbedrijven zullen vaker schikkingen of licenties zoeken om escalatie te voorkomen.
De nieuwe route verandert ook de onderhandelingspositie. Een breed geformuleerd AI-octrooi kan in het UPC zwaar wegen. Maar de strengere EPO-toetsing verkleint de kans op zulke claims. Kwaliteit wint het van kwantiteit in portfolio’s.
Bedrijven scherpen strategie aan
Organisaties herzien hun patentstrategie rond AI. Claims richten zich op aantoonbaar technisch effect, niet op abstracte verbeteringen. Teams bouwen vroege prototypes om bewijs te leveren. En documentatie over dataherkomst en modelgedrag wordt standaard.
Samenwerking tussen IP, compliance en data science is cruciaal. Ontwikkelaars leren hoe zij “enablement” beschrijven zonder bedrijfsgeheimen prijs te geven. Juristen checken of AI-Act-dossiers overeenkomen met octrooiaanvragen. Open‑sourcecomponenten krijgen een licentie‑check om schending te voorkomen.
Voor overheden, ziekenhuizen en universiteiten geldt hetzelfde. Leg in contracten uitvinderschap, datadeling en AVG-verplichtingen vast. Spreek af wie publiceert en wanneer, om nieuwheid te bewaken. Zo blijven innovatie en rechtszekerheid in balans.