Europese regeringen en technologiebedrijven willen dit jaar nieuwe ‘AI-fabrieken’ bouwen in de EU. Het gaat om datacenters met veel rekenkracht voor het trainen en draaien van algoritmen. Met deze stap wil Europa minder afhankelijk worden van Amerikaanse clouddiensten en chips. De plannen moeten passen bij de Europese AI-verordening en de AVG, en zijn ook relevant voor Nederland.
Europa stuurt op AI-fabrieken
Een AI-fabriek is een datacentrum waar rekenkracht, data en software samenkomen om modellen te bouwen. De Europese Commissie en lidstaten verkennen uitbreidingen van EuroHPC, het programma voor supercomputers, richting AI-toepassingen. Zo moeten onderzoekers, overheid en mkb toegang krijgen tot betaalbare GPU-clusters. Dit vermindert de afhankelijkheid van Amerikaanse hyperscalers zoals Microsoft Azure, Amazon Web Services en Google Cloud.
Europa heeft al grote rekencentra zoals JUPITER in Jülich, LUMI in Finland en Leonardo in Italië. Deze supercomputers worden met GPU’s geschikt gemaakt voor generatieve modellen. In Nederland beheert SURF op het moment van schrijven de Snellius-supercomputer voor wetenschap en onderwijs. Een netwerk van AI-fabrieken kan daarop aansluiten, met meer capaciteit en betere toegang voor overheden.
Een AI-fabriek is een datacentrum waarin rekenkracht, data en software samenkomen om modellen te trainen en aan te sturen — soms met een stroomvraag tot honderden megawatt.
De Europese lijn is dat publieke AI-infrastructuur open standaarden moet gebruiken. Dit maakt overstappen tussen aanbieders eenvoudiger en voorkomt lock-in. Aanbestedingen kunnen eisen stellen aan interoperabiliteit en datasoevereiniteit. Zo blijft gevoelige data onder Europese regels, ook bij samenwerking met private aanbieders.
Daarnaast legt de Data Act afspraken vast over toegang tot industriële data. Dat helpt om datasets veilig te delen voor training, zonder de AVG te schenden. AI-fabrieken kunnen zulke gedeelde data combineren met synthetische data, die kunstmatig wordt gemaakt. Zo ontstaat een legale en herhaalbare pipeline voor Europese algoritmen.
Investeringen en chips blijven knelpunt
De grootste belemmering is de levering van AI-chips. NVIDIA en AMD domineren de markt met GPU’s zoals de H200, B200 en MI300. Europese partijen staan vaak achteraan in de rij. Dat vertraagt nieuwe clusters en drijft prijzen op.
De European Chips Act stimuleert chipproductie in de EU, maar levert op korte termijn geen eigen GPU’s op. ASML is wereldleider in chipmachines, en NXP bouwt halfgeleiders voor auto’s en industrie. Toch maakt Europa zelf nog geen concurrerende AI-GPU’s op schaal. De afhankelijkheid van Amerikaanse en Aziatische toeleveranciers blijft dus groot.
Voor een moderne AI-fabriek zijn miljardeninvesteringen nodig in hardware, koeling en verbindingen. Lidstaten gebruiken daarvoor publiek-private fondsen en EU-instrumenten zoals IPCEI. Ook nationale ontwikkelingsbanken spelen mee, zoals Bpifrance en de KfW. Nederland kan via Invest-NL en Europese fondsen aanhaken.
Naast geld is talent een knelpunt. Het bouwen en beheren van grootschalige AI-clusters vraagt specialisten in HPC-software, netwerk en beveiliging. Een gemeenschappelijke Europese softwarestack kan kennis hergebruiken. Initiatieven rond open source, zoals Linux, Kubernetes en PyTorch, helpen die basis te delen.
Energie en netcapaciteit cruciaal
AI-fabrieken vragen veel stroom en koeling. In Nederland is het elektriciteitsnet op veel plekken vol. Dat maakt nieuwe aansluitingen lastig, vooral in de Randstad. Daarom kijken partijen naar locaties met ruimte en havens, zoals Eemshaven en Zeeland.
Overheden eisen steeds vaker groene stroom via langlopende inkoopcontracten. Dat kan met wind op zee of grote zonneparken. Warmte die vrijkomt bij de servers kan naar stadsverwarming. Zo wordt het energieverbruik nuttiger en maatschappelijk acceptabeler.
Vergunningen wegen watergebruik, geluid en natuur mee. Nederland voert op het moment van schrijven striktere regie op hyperscale datacenters. Voor AI-fabrieken zullen vergelijkbare regels gelden, met aandacht voor restwarmte en ruimtebeslag. Dat vergt gecoördineerde planning tussen rijk, provincies en netbeheerders.
Ook verbindingen zijn essentieel. AI-clusters hebben snelle glasvezel en internationale knooppunten nodig. De Amsterdam Internet Exchange (AMS-IX) en DE-CIX in Frankfurt zijn daarbij belangrijk. Europese samenwerking kan latentie verlagen en capaciteit delen.
Open modellen voor overheid
Veel overheden willen modellen die zij kunnen controleren en auditen. Open-gewichten modellen, zoals Mistral 7B of het Aleph Alpha-platform, bieden daarvoor opties. Ze draaien op eigen infrastructuur en laten inspectie van de code toe. Dat past bij de behoefte aan transparantie in publieke diensten.
EuroHPC-centra stellen rekenuren beschikbaar voor onderzoekers en het mkb. In Nederland levert SURF e-infra aan universiteiten en hogescholen. Via nationale loketten kunnen ook startups toegang krijgen. Combinaties van HPC en cloud maken experimenten sneller en goedkoper.
Aanbestedingen kunnen interoperabiliteit afdwingen met open formaten, zoals ONNX voor modellen. Dat beperkt het risico op vastzitten aan één leverancier. AI-fabrieken kunnen meerdere frameworks ondersteunen, van PyTorch tot JAX. Zo blijft overstappen technisch en juridisch haalbaar.
Voor gegevens gelden de AVG-eisen, zoals dataminimalisatie en versleuteling. Gevoelige data blijft bij voorkeur in een eigen beveiligde omgeving. Synthetische data kan testen zonder echte persoonsgegevens. Hardware-beveiliging, zoals vertrouwelijke computing, voegt extra bescherming toe.
Strak toezicht en heldere regels
De Europese AI-verordening deelt systemen in risicoklassen in. Hoog-risico-toepassingen, zoals in zorg of overheid, krijgen strikte plichten. Leveranciers moeten risico’s beheren en documenteren. Gebruikers in de publieke sector moeten het gebruik registreren en monitoren.
In elk land komt een toezichtraamwerk voor de AI-verordening. In Nederland werken, op het moment van schrijven, bestaande autoriteiten samen, waaronder de Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur. Zij letten op gegevensbescherming, veiligheid en transparantie. Voor grensoverschrijdende zaken is er Europese coördinatie.
Voor beveiliging geldt daarnaast de NIS2-richtlijn voor vitale diensten. AI-fabrieken moeten incidenten melden en hun toeleveringsketen beveiligen. Contracten met software- en chipleveranciers horen daarin. Zo wordt digitale soevereiniteit geen loze belofte, maar meetbare praktijk.
Succes wordt zichtbaar in toegankelijke rekenuren, lagere wachttijden en betrouwbare diensten. Onafhankelijkheid betekent niet afscherming van de wereld. De EU blijft samenwerken met Amerikaanse en Aziatische bedrijven, maar op eigen voorwaarden. AI-fabrieken geven daarvoor het technische en institutionele fundament.