Een hoogleraar van de Universiteit Gent ziet af van een eredoctoraat van de Universiteit van Amsterdam. De beslissing volgde deze week, na nieuws over neppe citaten in een ceremoniële speech waarin een AI-systeem was gebruikt. De uitreiking zou in Amsterdam plaatsvinden. De kwestie raakt aan academische integriteit en aan regels in de Europese AI-verordening voor het verantwoord gebruik van algoritmen.
Eredoctoraat ingetrokken door docent
De Gentse hoogleraar neemt de eer niet in ontvangst vanwege twijfel over de zorgvuldigheid rond de ceremonie. Een toespraak die bij het eerbetoon hoorde, bevatte citaten die achteraf niet bleken te kloppen. Volgens betrokkenen is daarbij een generatief AI-systeem gebruikt om tekst te produceren. Daarmee kwam voor de laureaat de geloofwaardigheid van het moment in het geding.
Een eredoctoraat is een symbolische erkenning, en daarom telt de context zwaar mee. Onjuiste of misplaatste citaten ondermijnen die context. Zeker wanneer kunstmatige intelligentie is gebruikt, verwachten wetenschappers transparantie over bronnen. Het terugtrekken voorkomt verdere reputatieschade voor alle partijen.
De Universiteit van Amsterdam is op het moment van schrijven niet juridisch verplicht om AI-gebruik in toespraken te melden. Wel speelt publieke verantwoording een rol, juist bij academische ceremonies. Het besluit van de hoogleraar legt de lat hoger voor zorgvuldigheid. Dat heeft gevolgen voor hoe universiteiten met AI omgaan in publieke communicatie.
ChatGPT-citaten bleken onjuist
In de toespraak zouden uitspraken zijn gebruikt die met ChatGPT van OpenAI waren gegenereerd. Generatieve AI maakt nieuwe tekst op basis van patronen in trainingsdata, en kan overtuigend klinken maar toch onjuiste details geven. Dat risico heet hallucinatie: het systeem “verzint” bronnen of feiten. In een academische setting is dat extra problematisch.
Als citaten aan echte denkers worden toegeschreven, moet elk woord kloppen. AI-modellen geven daar geen garantie voor en noemen zelden controleerbare bronnen. Zonder menselijke controle kan zo een fout het podium halen. Dat schaadt vertrouwen bij studenten, medewerkers en publiek.
OpenAI wijst gebruikers er nadrukkelijk op om output te controleren, zeker bij feitelijke claims. Toch sluipt AI-tekst gemakkelijk door als deadlines naderen of ceremonies druk geven. Daarom is een redactieproces met bronverificatie nodig. Juist bij symbolische momenten voorkomt dat reputatierisico’s.
Generatieve AI is software die op basis van voorbeelden nieuwe tekst, beeld of audio maakt; de uitkomst moet altijd door mensen worden gecheckt.
Universiteiten verscherpen AI-regels
In Nederland werken universiteiten aan richtlijnen voor generatieve AI in onderwijs en communicatie. Die gaan over transparantie, broncontrole en het vastleggen van gebruikte systemen. Veel instellingen eisen dat sprekers en redacties AI-gebruik melden en verificatie tonen. Zo ontstaat een spoor van verantwoordelijkheid.
De Europese AI-verordening (AI Act) vraagt om extra transparantie bij generatieve modellen. Voor algemene AI-systemen, zoals ChatGPT, gelden verplichtingen rond documentatie en risicobeperking. Universiteiten zijn geen AI-fabrikanten, maar wel eindgebruikers met publieke taken. Daardoor wordt zorgvuldigheid de norm in toespraken, publicaties en wervingsmateriaal.
Ook de AVG speelt mee wanneer tekstverwerking persoonsgegevens raakt. Denk aan citaten van levende personen of het profileren van sprekers. Dat vraagt om dataminimalisatie en duidelijke toestemming. Een zorgvuldig proces voorkomt zowel juridische als reputatieschade.
Wat nu wél verstandig is
Gebruik AI als hulpmiddel, niet als bron van waarheid. Laat elk citaat herleiden tot een originele publicatie of opname. Werk met een vierogenprincipe voor teksten die publiek worden uitgesproken. Documenteer welke systemen zijn gebruikt en welke stappen zijn gezet om feiten te controleren.
Technisch is broncontrole eenvoudig te organiseren. Voeg links of referenties toe en houd notities bij van controles. Tools voor plagiaat- en bronchecken kunnen helpen, maar vervangen het menselijk oordeel niet. Bij twijfel: weglaten of vervangen door een geverifieerde passage.
Communiceer transparant over AI-gebruik in programma’s en speeches. Een korte noot in het draaiboek of bij de publicatie van de tekst volstaat. Dat vergroot vertrouwen zonder het moment te verstoren. Het stelt het publiek in staat de inhoud beter te beoordelen.
Gevolgen voor UvA en UGent
Voor de UvA is dit een signaal dat protocollen voor ceremoniële teksten moeten worden aangescherpt. Heldere richtlijnen en controlelijsten maken fouten minder waarschijnlijk. Interne training over generatieve AI kan betrokken teams helpen. Zo wordt het risico op onjuiste citaten kleiner.
Voor de Universiteit Gent laat de stap van de hoogleraar zien dat waarden zwaarder wegen dan eerbetoon. Het is een statement voor integriteit in tijden van snelle technologie. Ook andere Europese universiteiten zullen hiervan leren. Het incident kan leiden tot sectorbrede afspraken.
Het publieke debat over AI en academische integriteit krijgt hiermee een concreet voorbeeld. Transparantie, verificatie en verantwoordelijkheid zijn de kern. Met de AI Act in aantocht worden die eisen niet alleen moreel, maar ook praktisch. Universiteiten doen er goed aan nu al op die lijn te organiseren.
