De provinciale fractie van de PVV in Noord-Brabant heeft een rechtbanktekening met kunstmatige intelligentie bewerkt en online gedeeld. Het ging om een afbeelding bij berichtgeving over een strafzaak in Brabant. De bewerking moest de boodschap van het bericht versterken. Dit roept vragen op over misleiding, auteursrecht en plichten uit de Europese AI-verordening en de gevolgen voor overheid en politieke partijen.
PVV bewerkte rechtbanktekening
De Brabantse PVV paste een bestaande rechtbanktekening aan met een generatieve bewerkingstool. Zo’n tool kan beeldonderdelen verwijderen, toevoegen of veranderen op basis van tekstopdrachten. Welke software is gebruikt, is op het moment van schrijven niet publiek gemaakt. De aangepaste afbeelding werd vervolgens verspreid via sociale media.
Een rechtbanktekening is bedoeld om verslag te doen van een zitting zonder iemand herkenbaar in beeld te brengen. Door een tekening te veranderen, kan de betekenis verschuiven. Het publiek kan dan moeilijk zien wat feit is en wat is toegevoegd. Dat kan het vertrouwen in rechtsverslaggeving aantasten.
De actie leidde tot kritiek van juristen en mediaprofessionals. Zij wijzen op het risico van misleiding en op de rechten van de maker. Ook speelt mee dat berichten van politieke partijen vaak breed worden gedeeld. Een kleine aanpassing kan dan een groot effect hebben op hoe mensen een zaak begrijpen.
Risico op misleiding publiek
AI-bewerkte beelden lijken vaak geloofwaardig. Een algoritme kan details scherp en logisch invullen, ook als die niet echt zijn. Bij een rechtbanktekening kan zo’n detail, zoals een voorwerp of mimiek, de indruk van schuld of gevaar oproepen. Dat kan de beeldvorming over een lopende zaak beïnvloeden.
Rechtspraak vraagt om zorgvuldigheid en context. Media geven daarom meestal duidelijk aan wat wel en niet is toegestaan in de zaal, en waarom tekeningen worden gebruikt in plaats van foto’s. Als een partij een tekening wijzigt zonder uitleg, ontbreekt die context. Het publiek krijgt dan een gemengd beeld van feit en fictie.
Transparantie helpt misverstanden te voorkomen. Een simpele melding “AI-bewerkt beeld” maakt duidelijk dat het om een aangepaste weergave gaat. Zonder zo’n label is het moeilijk te beoordelen of het beeld verslaggeving is of verbeelding. Dat verhoogt het risico op desinformatie.
Auteursrecht en rechtspraakregels
De maker van een rechtbanktekening heeft auteursrecht. Bewerken en opnieuw publiceren vereist in principe toestemming, tenzij een wettelijke uitzondering geldt. Het citaatrecht is beperkt: het vereist bronvermelding, een inhoudelijk doel en mag het werk niet onnodig veranderen. Een ingrijpende AI-bewerking kan daarmee op gespannen voet staan.
Ook de Raad voor de rechtspraak hanteert richtlijnen voor media in de rechtszaal. Die gaan over herkenbaarheid, respect voor procespartijen en het voorkomen van verstoringen. Een bewerkte tekening kan die doelen ondermijnen, zeker als de wijziging de strekking van het originele werk verandert. Dat kan de waardigheid van de zitting raken.
Voor politieke communicatie geldt bovendien een verhoogde verantwoordelijkheid. Publieke uitingen moeten feitelijk zijn en niet misleiden. Als een partij beeld bewerkt, is duidelijke context en bronvermelding verstandig. Dat verkleint het juridische risico en houdt het debat zuiverder.
Een deepfake is een met AI gemanipuleerd beeld, geluid of video dat echt lijkt, waardoor kijkers moeilijk kunnen zien wat echt is en wat niet.
AI-verordening eist duidelijke labels
De Europese AI-verordening (AI Act) legt transparantieplichten op voor gemanipuleerde of synthetische media die realistisch overkomen. Wie zulke beelden publiceert, moet duidelijk maken dat het om AI-bewerkte content gaat. Er zijn uitzonderingen, zoals satire, maar de hoofdregel is: labelen om verwarring te voorkomen.
Op het moment van schrijven treden onderdelen van de AI-verordening gefaseerd in werking. Organisaties die AI inzetten voor communicatie doen er goed aan nu al beleid te maken. Denk aan vaste labels, logboeken van gebruikte tools en interne checks. Dat beperkt juridische en reputatierisico’s.
Voor overheden en politieke partijen is dit extra relevant. Zij dragen publieke verantwoordelijkheid en bereiken grote doelgroepen. Heldere waarschuwingen bij gemanipuleerd beeld en het bewaren van de originele bronbestanden helpen bij verantwoording achteraf. Zo ontstaat een controleerbaar spoor.
Platforms vallen onder strenge DSA
Grote sociale platforms vallen onder de Europese Digital Services Act (DSA). Zij moeten systemische risico’s rond desinformatie en gemanipuleerde media beperken. Dat betekent onder meer betere moderatie, detectietools en gemakkelijke meldmechanismen voor gebruikers. Overtredingen kunnen leiden tot sancties.
Toch blijft de primaire verantwoordelijkheid bij de plaatser van de content. Wie AI-bewerkte beelden publiceert, moet ze correct duiden en waar nodig labelen. Platforms kunnen berichten beperken of verwijderen, maar dat gebeurt vaak pas na melding. Transparantie vooraf voorkomt escalatie.
Politieke organisaties kunnen hun risico’s verkleinen met een simpele checklist. Staat erbij dat het beeld is bewerkt? Is toestemming van de maker geregeld? En klopt de context met de feiten van de zaak? Als het antwoord niet drie keer “ja” is, publiceer dan niet.
Wat dit betekent in Nederland
De zaak uit Brabant laat zien dat AI-bewerking snel en laagdrempelig is. Maar juist in rechtspraakverhalen is nuance nodig. Een kleine visuele wijziging kan het verhaal kantelen. Dat raakt aan vertrouwen in media en in het recht.
De AVG kan bovendien meespelen als personen toch herkenbaar zijn of identificeerbaar worden door de bewerking. Dan gelden eisen als dataminimalisatie en een duidelijke grondslag voor publicatie. Bij een rechtbanktekening is dat zelden de bedoeling. AI-bewerking kan die balans onbedoeld verstoren.
Vooruitkijkend is de combinatie van AI-verordening en DSA duidelijk: realistischer ogende bewerkingen vragen om zichtbare labels en zorgvuldige context. Nederlandse partijen, media en overheidsdiensten doen er goed aan die norm nu al te volgen. Dat houdt het publieke debat helder en de rechtsstaat stevig.