Een onderzoeker uit Turnhout waarschuwt dat intensief gebruik van ChatGPT, de chatbot van OpenAI, je brein in “flatline” kan zetten. Het gaat om minder actief denken en leren, vooral bij schrijven en plannen. De onderzoeker presenteert een manier om AI zo te gebruiken dat het denkwerk niet verdwijnt. Dat is relevant voor scholen en organisaties in België en Nederland, mede door de Europese AI-verordening en de AVG.
Te veel gemak schaadt
“Flatline” betekent dat je denkactiviteit vlak wordt. De chatbot neemt stappen over die je normaal zelf doorloopt. Je verliest dan oefening in redeneren en het trekken van conclusies.
Dit speelt vaak bij teksten en projecten. Laat je ChatGPT meteen een structuur en kernboodschap leveren, dan bouw je minder eigen begrip op. Het resultaat oogt netjes, maar blijft vaak oppervlakkig. Dat drukt leerwinst en maakt je afhankelijk van het systeem.
Psychologen spreken van cognitieve offloading: lastig denkwerk uitbesteden aan een hulpmiddel. Dat kan handig zijn, zoals bij een rekenmachine. Maar te veel uitbesteden verzwakt je vermogen om te analyseren en fouten te vinden.
“Cognitieve offloading” is het uitbesteden van denkwerk aan hulpmiddelen zoals rekenmachines of chatbots.
Er is ook automation bias: mensen volgen suggesties van het systeem, zelfs als die fout zijn. ChatGPT schrijft overtuigend, maar hallucineert nog steeds en verzint soms bronnen. Daarom blijft controle door de gebruiker noodzakelijk.
Gebruik dat brein blijft nodig
De boodschap is niet dat AI verboden moet worden. Wel dat we het zo inzetten dat menselijk denkwerk centraal blijft staan. Gebruik de chatbot als coach, niet als ghostwriter.
Laat het systeem vragen stellen in plaats van kant-en-klare antwoorden te geven. Vraag om tegenargumenten, voorbeelden en valkuilen bij je eigen idee. Zo blijf jij degene die keuzes maakt en weegt.
Maak eerst zelf een ruwe schets of berekening. Pas daarna vraag je om feedback, structuurchecks of extra ideeën. Zo blijft de kern van het werk van jou en leer je meer.
In het onderwijs kan de docent het proces mee beoordelen. Studenten leveren prompt, concept en reflectie in. Dat maakt het leerpad zichtbaar en verkleint de kans op copy-paste.
Onderwijs zoekt veilige balans
Scholen in Vlaanderen en Nederland werken aan richtlijnen voor generatieve AI. Veel instellingen staan gebruik toe met bronvermelding en procesverslagen. Tegelijk waarschuwen ze voor valsspelen en kwaliteitsverlies.
De Europese AI-verordening (AI Act) bestempelt systemen voor beoordeling in het onderwijs als hoog risico. Wie zulke toepassingen inzet, moet risico’s toetsen en menselijk toezicht borgen. Gewone chatbots in de klas vragen nog steeds duidelijke schoolregels.
Ook de AVG geldt in de les. Studenten mogen geen persoonsgegevens of gevoelige casussen in prompts zetten. Dataminimalisatie en anonimiseren zijn de norm, ook bij huiswerk.
Praktisch betekent dit: gebruik schoolaccounts met databeperkingen waar mogelijk. Sla chatgesprekken niet langer op dan nodig. Leg vast wie verantwoordelijk is bij fouten en hoe studenten AI-gebruik moeten vermelden.
EU-regels geven richting
Leveranciers van general-purpose AI, zoals OpenAI met ChatGPT, krijgen onder de AI Act transparantieplichten. Ze moeten technische documentatie en samenvattingen van trainingsdata publiceren. Ook moeten ze rekening houden met auteursrechten.
Gebruikers hebben eigen plichten. Bij openbare communicatie moet duidelijk zijn dat inhoud met AI is gemaakt als dat relevant is. Organisaties moeten vooraf risico’s en impact beoordelen en passende waarborgen nemen.
Voor scholen en overheden in de EU is dit concreet. Inkoop van AI-tools vraagt om een gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA). Beveiliging, versleuteling en toegangsbeheer horen standaard te zijn.
Deze kaders helpen bij verantwoord gebruik zonder leren te ondergraven. Ze passen bij het advies om denkwerk te behouden. Technologie ondersteunt, maar neemt het denken niet over.
Praktische tips voor studenten
Wil je ChatGPT gebruiken zonder “flatline”? Werk in rondes met duidelijke doelen. Eerst oriënteren, dan je eigen concept, dan pas AI-ondersteuning.
Vraag om kritiek, niet om eindteksten. Laat het systeem gaten zoeken, begrippen uitleggen en mogelijke bronnen noemen. Controleer die bronnen daarna zelf via bibliotheek of databanken.
Deel geen persoonsgegevens of niet-openbare opdrachten. Zet waar mogelijk instellingen aan die training op jouw data uitschakelen. Bewaar alleen wat je echt nodig hebt voor je verslag.
- Schrijf eerst zelf een probleemdefinitie en kernboodschap.
- Laat de chatbot je ondervragen met vijf kritische vragen.
- Gebruik AI om structuur en logica te testen, niet om content te vullen.
- Noteer en citeer je AI-gebruik in het verslag.
- Plan vaste AI-vrije denktijd om focus te houden.
