Onderwijsexperts en taalwetenschappers in Nederland verwerpen het idee dat we door kunstmatige intelligentie niet meer hoeven te leren lezen of schrijven. De discussie laaide op door de snelle opmars van ChatGPT (OpenAI), Google Gemini en Microsoft Copilot. Op het moment van schrijven vragen scholen en beleidsmakers zich af wat basisvaardigheden betekenen in een tijd van algoritmen. De kern blijft dat geletterdheid nodig is voor burgerschap, werk en het veilig gebruiken van systemen, en dat dit ook raakt aan regels uit de Europese AI-verordening.
AI vervangt basisvaardigheden niet
Lezen en schrijven vormen de basis om informatie te begrijpen en te beoordelen. Algoritmen zoals ChatGPT kunnen tekst produceren, maar gebruikers moeten nog steeds een goede vraag stellen en het antwoord kritisch wegen. Zonder die vaardigheden neemt de kans toe op misverstanden, misinformatie en afhankelijkheid. Dat schaadt leerlingen én het publieke debat.
Grote taalmodellen, ook wel LLM’s genoemd, voorspellen het volgende woord op basis van enorme hoeveelheden tekst. Ze klinken vaak overtuigend, maar dat is geen bewijs van juistheid. Wie niet goed kan lezen, herkent fouten minder snel. Wie niet kan schrijven, stuurt een systeem ook minder effectief aan.
In Nederland is er al zorgen over dalende taalprestaties in het onderwijs. Het kabinet investeert in basisvaardigheden om lezen en schrijven te versterken, juist terwijl digitale hulpmiddelen breder worden. Scholen krijgen zo een dubbele opdracht: taalvaardigheid verbeteren en tegelijk leren hoe je AI verantwoord inzet.
“Geletterdheid is het vermogen om tekst te lezen, te begrijpen en te schrijven.”
Generatieve modellen blijven feilbaar
Generatieve systemen kunnen hallucineren: ze verzinnen feiten of bronnen die niet bestaan. Dat zien we bij ChatGPT en Gemini, maar ook bij schrijftools als Grammarly en DeepL Write. Daarom moeten scholieren en professionals bronnen blijven checken. Kritisch lezen en goed citeren blijven dus onmisbaar.
Bias, of vooringenomenheid, is een tweede beperking. Modellen leren van bestaande data en kunnen stereotypen herhalen. Zonder sterke taal- en redeneervaardigheden is het lastig om zulke vertekeningen te herkennen. Menselijke controle blijft daarom nodig in onderwijs en overheid.
Multimodale systemen die tekst, beeld en spraak combineren vergroten het risico op fouten. Spraak-naar-tekst kan accenten missen en beeldherkenning kan context verkeerd duiden. De output lijkt vloeiend, maar vraagt extra controle door gebruikers. Dat begint met begrijpend lezen en helder schrijven.
AI-verordening: gevolgen onderwijs
De Europese AI-verordening (AI Act) legt nieuwe plichten op aan aanbieders en gebruikers van AI. Generieke AI-modellen, zoals GPT-4o van OpenAI of Gemini 1.5 van Google, vallen onder transparantie-eisen. Leveranciers moeten onder meer documentatie bieden en duidelijk zijn over beperkingen. Dat helpt scholen om keuzes beter te onderbouwen.
AI voor onderwijsprocessen kan in een hogere risicoklasse vallen, vooral als systemen prestaties beoordelen of toegang tot onderwijs beïnvloeden. Dan gelden strengere eisen, zoals risicobeheer, kwaliteitscontrole van data en menselijk toezicht. Op het moment van schrijven bereiden Nederlandse onderwijsinstellingen en leveranciers zich daarop voor.
Voor leraren betekent dit concreet: kies tools met duidelijke herkomst, documentatie en ondersteuning. Vraag bij inkoop om informatie over trainingsdata, foutmarges en begeleiding voor gebruikers. En leg vast hoe menselijk toezicht is geregeld, bijvoorbeeld bij formatieve feedback of summatieve beoordeling.
AVG en scholendata in de praktijk
Wie AI inzet met leerlinggegevens moet aan de AVG voldoen. Dat betekent dataminimalisatie, een duidelijke rechtsgrond en een helder doel voor de verwerking. Scholen doen daarom vaak een gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA) voordat ze Copilot of Gemini activeren. Versleuteling en opslag in de EU zijn daarbij belangrijke voorwaarden.
Contracten en verwerkersovereenkomsten met grote aanbieders, zoals Microsoft 365 of Google Workspace, blijven leidend. Nederlandse onderwijsorganisaties zoals SURF en SIVON ondersteunen instellingen bij afspraken over privacy en beveiliging. Toch blijft lokale configuratie cruciaal om datadeling te beperken. Standaardinstellingen zijn zelden voldoende.
Docenten moeten leerlingen ook duidelijke spelregels geven voor het delen van tekst met AI. Plaats geen persoonsgegevens of vertrouwelijke bronnen in een prompt. Gebruik anonieme of fictieve casussen voor oefening. En documenteer altijd welke hulp een model bood bij een opdracht.
Schrijfonderwijs in AI-tijdperk
Schrijven is denken op papier: het dwingt tot ordenen, argumenteren en kiezen van woorden. AI kan daarbij helpen als kladblok, bijvoorbeeld met suggesties voor structuur of toon. Tools als LanguageTool, Grammarly of DeepL Write geven bruikbare feedback op stijl en grammatica. Maar de gebruiker weegt en beslist, niet het model.
AI-geletterdheid wordt een onderdeel van basisvaardigheden. Dat betekent leren prompten, valideren en herzien. Leerlingen moeten begrijpen hoe modellen werken en waarom fouten ontstaan. Zo blijft de mens eigenaar van idee, argument en eindtekst.
Toetsing vraagt aanpassing. Product-alleen beoordelen stimuleert kopiëren; proces en reflectie maken leerwerk zichtbaar. Denk aan versies bijhouden, bronvermelding van AI-hulp en korte mondelingen toelichtingen. Detectietools zijn onbetrouwbaar en niet genoeg voor bewijs.
Praktische stappen voor scholen
Stel heldere richtlijnen op voor het gebruik van ChatGPT, Gemini en Copilot in de klas. Benoem waar het mag, waar niet en hoe leerlingen hun gebruik verantwoorden. Leg vast dat AI-output altijd gecontroleerd en geciteerd wordt. En koppel dit aan leerdoelen voor taal en digitale geletterdheid.
Investeer in scholing voor leraren en inkoop met voorwaarden. Vraag leveranciers om AI Act-conforme documentatie, foutpercentages en support. Werk samen met privacy officers voor DPIA’s en AVG-controle. En test tools op begrijpelijkheid voor leerlingen met verschillende taalniveaus.
Gebruik AI als ondersteunend, niet als vervanging. Laat systemen voorbeelden genereren, maar laat leerlingen zelf samenvatten, bewerken en redeneren. Zo blijft lezen en schrijven de basis, en wordt AI een hulpmiddel dat leren versterkt in plaats van vervangt.