De PVV-fractie in Noord-Brabant ligt opnieuw onder vuur. De provinciale partij deelde onlangs online een AI-afbeelding die was gebaseerd op een rechtbanktekening. Het bericht zorgde voor kritiek en vragen over misleiding en auteursrecht. De inzet van kunstmatige intelligentie door politieke partijen staat zo weer ter discussie.
PVV deelt AI-afbeelding
De provinciale PVV publiceerde een bewerkt beeld dat was afgeleid van een zittingsschets uit de rechtbank. Een rechtbanktekening is een illustratie die verslag doet van een zitting als fotograferen niet mag. De partij koppelde de AI-versie aan de actualiteit, maar gaf niet aan welke tool werd gebruikt. Op het moment van schrijven is onduidelijk of de post nog online staat.
Generatieve AI is software die op basis van voorbeelden nieuwe beelden of teksten maakt. Bekende beeldmodellen zijn Midjourney, OpenAI’s DALL·E en Stable Diffusion van Stability AI. Het is niet bekend of één van deze systemen is gebruikt. De fractie noemde geen model, aanbieder of prompt.
Het delen van een door AI bewerkte zittingsschets is gevoelig. Dezelfde scène kan er fotorealistischer of dramatischer uitzien dan de originele tekening. Dat kan lezers anders doen denken over wat er in de rechtszaal gebeurde.
Juridische haken en ogen
Onder de Nederlandse Auteurswet heeft de maker van de rechtbanktekening het auteursrecht. Een bewerking of afgeleid werk, ook met AI, vraagt in principe toestemming van de tekenaar. Uitzonderingen zoals citeren of verslaggeving zijn beperkt en vragen bronvermelding en een eerlijk doel. Zonder die zorg kan hergebruik onrechtmatig zijn.
Portretrecht en reputatieschade kunnen ook spelen. Als een AI-afbeelding een persoon herkenbaarder of suggestiever maakt, kan dat nadelige gevolgen hebben. Dan is er extra zorg nodig, zeker wanneer de context juridisch gevoelig is. Een rechtbank is zo’n context.
De AVG kan relevant zijn als personen identificeerbaar zijn. Dan geldt dataminimalisatie: verwerk niet méér persoonsgegevens dan nodig is. Ook moet er een rechtsgrond zijn, zoals toestemming of een gerechtvaardigd belang. Politieke communicatie valt daar niet automatisch onder.
Risico op misleiding
AI-gegenereerde beelden kunnen de grens tussen feit en fictie vervagen. Een getekende impressie is herkenbaar als interpretatie. Een AI-beeld kan echter als “echte” foto overkomen. Dat vergroot het risico op verkeerde duiding.
Een deepfake is gemanipuleerde media die met AI is gemaakt en echt lijkt. Niet elk AI-beeld is een deepfake, maar de effecten kunnen vergelijkbaar zijn. Zeker bij rechtszaken telt nuance. Een kleine visuele schuif kan de lezer sturen.
Transparantie helpt misleiding te voorkomen. Een duidelijke label “AI-gegenereerd” of “gebaseerd op tekening” geeft context. Dat is eenvoudig uit te voeren en verlaagt risico’s. Politieke partijen kunnen dit opnemen in hun socialmedia-protocol.
De Europese AI-verordening voorziet in transparantieplichten voor synthetische media en boetes tot 7 procent van de wereldwijde omzet bij zware overtredingen.
Europese regels naderen
De Europese AI-verordening (AI Act) verplicht gebruikers van generatieve systemen tot transparantie over “deepfakes” en synthetische media. Wie een realistisch AI-beeld publiceert, moet dat duidelijk melden. Dat geldt ook voor politieke partijen. Lidstaten gaan dit de komende jaren handhaven.
Voor aanbieders van AI-modellen komen technische plichten, zoals watermerken. Voor gebruikers, zoals partijen en overheden, draait het om zorgvuldigheid, labeling en risicobeperking. Het niet naleven kan sancties opleveren. Nederland moet deze regels nog nationaal inbedden.
Daarnaast blijft de AVG van kracht. Wie herkenbare personen in AI-beelden verwerkt, moet een verwerkingsgrond en doel hebben. Transparantie en beveiliging horen daarbij. De Autoriteit Persoonsgegevens kan ingrijpen bij schendingen.
Platforms vragen labels
Grote platforms scherpen hun regels aan voor synthetische media. Meta labelt sinds 2024 content als “Made with AI” wanneer signalen dat aantonen. X (voorheen Twitter) en YouTube hebben verboden op misleidende manipulaties. Overtredingen kunnen leiden tot verwijdering of zichtbaarheidssancties.
Toch is handhaving wisselend. Automatische detectie mist beelden of markeert onterecht. Juist daarom is eigen verantwoordelijkheid van politieke partijen belangrijk. Duidelijke bronvermelding en context werken preventief.
Een praktisch minimum is een vaste disclaimer bij AI-beelden. Bijvoorbeeld: “Deze afbeelding is met AI gemaakt en is geen foto.” Zo’n zin kost weinig, maar voorkomt verwarring. Het past ook bij de aankomende Europese plichten.
Gevolgen voor bestuur lokaal
Provincies en gemeenten communiceren steeds vaker met beeld. Generatieve AI kan snelheid en variatie geven. Maar het publiek verwacht betrouwbaarheid. Bestuursorganen doen er goed aan interne AI-richtlijnen vast te leggen.
Denk aan een checklist: is er auteursrechtvrij bronmateriaal? Is de context juist? Is het beeld gelabeld als AI? En zijn privacy- en portretrechten gewogen? Zo’n stappenplan verkleint risico’s in politieke en publieke communicatie.
Toezicht en training horen daarbij. Voorlichters en volksvertegenwoordigers kunnen leren wanneer AI-beelden wél en niet kunnen. Dat sluit aan bij Nederlandse en Europese kaders die op het moment van schrijven in voorbereiding en invoering zijn. Zo blijft het debat stevig, maar de beeldvorming eerlijk.