Beeld: AI-gegenereerd
Premier Rob Jetten erkende deze week in de Tweede Kamer dat hij generatieve AI gebruikt voor berichten op sociale media. Volt-leider Laurens Dassen zette het onderwerp op de agenda bij de Algemene Politieke Beschouwingen in Den Haag.
De discussie draait om vertrouwen in publieke communicatie. Jetten zei dat AI hem helpt bij formuleringen, ook bij persoonlijk getoonzette posts zoals na een bezoek aan Westerbork. De kwestie voedt een bredere vraag die nu speelt: hoe verandert generatieve AI onze communicatie in politiek, onderwijs en journalistiek.
Jetten zegt AI als hulpmiddel te gebruiken
Jetten reageerde laconiek op vragen van Dassen en op eerdere berichten over zijn AI-gebruik. Hij stelde AI-taalmodellen in te zetten om teksten te verfraaien, maar zei dat ze voortkomen uit eigen input en eindcontrole. Daarmee ging hij, aarzelend maar zichtbaar, in op de kern van de zorg: transparantie over wie een tekst schrijft, mens of machine, en wat dat doet met vertrouwen in een politicus die zich tot burgers richt.
“AI helpt om teksten soms net wat mooier te maken dan je zelf kunt. Maar het begint wel met wat je er menselijk in stopt en wat je eruit haalt en nog een keer menselijk checkt.”
– Premier Rob Jetten
Dassen vroeg of politici niet het goede voorbeeld moeten geven, juist aan kinderen die moeten leren lezen en schrijven. Jettens reactie sloot aan op zijn eerdere toon van vorige week, nadat bekend werd dat een groot deel van zijn posts is gegenereerd met behulp van AI. Daarbij ging het ook om berichten met een persoonlijke toon, zoals na Westerbork met de zin: āSommige plekken maken je stilā.
Onderzoekers testten detectiemodellen en taalpatronen
Het onderzoek naar Jettens AI-gebruik begon voor de zomer na een observatie dat D66-uitingen opvallend gepolijst waren. Onderzoekers besloten daarop verschillende AI-detectiemodellen uitgebreid te testen. Pangram kwam als het betrouwbaarst uit die tests. Naast detectie volgde er een taalanalyse op typische AI-formuleringen in Jettens teksten. De uitkomsten daarvan sloten aan op de signalen uit de software.
Drie deskundigen keken mee naar de opzet en resultaten: twee hoogleraren en een AI-expert. De onderzoekers vergeleken ook honderden posts van Henri Bontenbal van het CDA en Dilan Yesilgƶz van de VVD. Daaruit kwam nauwelijks iets, waarna zij het verdere onderzoek op Jetten richtten. Volgens betrokkenen is dit een schoolvoorbeeld van verantwoord AI-gebruik bij data-onderzoek, met transparantie over methode en beperkingen.
Een van de onderzoekers zei dat AI-detectie anderhalf jaar geleden nog tegenviel, maar dat de software inmiddels verbeterd is. Zij benadrukten dat AI bij onderzoek helpt om grote databestanden te doorzoeken. Een eerder project telde ruim 80.000 berichten op X om strafbare uitingen tegen politici in kaart te brengen. Zulke aantallen zijn zonder AI lastig te verwerken.
Lezers deelden ruim dertig kritische mails
De aandacht voor Jetten leverde verschillende reacties op. Er kwamen ruim dertig kritische mails binnen. Een deel vond het ontluisterend dat de premier AI inzet en daar eerst niet open over was. De bijnaam Robot Jetten dook vaak op. Anderen spraken van stemmingmakerij of noemden de berichtgeving tendentieus. Sommige lezers vonden de timing opvallend, omdat drie weken geleden bleek dat een aanzienlijk deel van opiniestukken van externe auteurs met generatieve AI tot stand kwam.
Wat opviel in de reacties: zeker twaalf lezers waren boos dat het onderzoek zich op Jetten richtte. Zij noemden het beschadigend en polariserend, of āmunitie voor de (extreem-)rechtse oppositieā. Andere lezers gaven aan dat het geen nieuws is dat politici AI gebruiken voor teksten, en dat de aandacht overdreven was. Er klonk ook zorg over politieke stabiliteit: burgers zouden behoefte hebben aan samenwerking en samenhang, en niet aan extra spanning rond de persoon van de premier.
De onderzoekers weerspraken dat dit een afleidingsmanoeuvre was. Zij stelden dat hun onderzoek al in de afrondende fase zat. Het begon met een stagiair die de gepolijste toon bij D66 opmerkte. Daarna volgden methodetests, externe checks en vergelijkingen met andere politici. Dat sommige lezers het ironisch vonden dat de onderzoekers zelf Ć³Ć³k AI inzetten, werd genoemd. De onderzoekers benadrukten dat het doelonderzoek is, niet het creĆ«ren van tekst met AI.
Regels voor AI-gebruik en publieke normen
Op de redactie is AI voor onderzoek toegestaan. Generatieve AI gebruiken om tekst of beeld te maken is dat niet. De reden is helder: lezers moeten erop kunnen vertrouwen dat er mensen tot hen spreken met een eigen stem. In de samenleving wordt daar verschillend over gedacht. Jettens schouderophalen liet zien dat die discussie ook in de politiek nu open en zichtbaar is.
Volgens de onderzoekers is het nieuws dat de premier AI gebruikt voor zijn teksten en dat hij in die berichten niet transparant was. Zij stellen dat dit niet in de geest is van EU-wetgeving, de richtlijnen van de Nederlandse overheid en het D66-verkiezingsprogramma voor de Europese verkiezingen van 2024. Politici hebben bovendien een voorbeeldfunctie. De vraag is hoe docenten, die dagelijks worstelen met AI in het klaslokaal, deze boodschap ervaren.
Bij de Algemene Politieke Beschouwingen kwam het onderwerp kort aan bod. Dat was winst voor het debat over AI-gebruik door politici, maar het smaakte bij betrokkenen naar meer. De inzet is een gesprek over waar AI mag helpen, wanneer transparantie nodig is en wie eindverantwoordelijk is voor de woorden die burgers lezen in persoonlijke berichten van een premier.
Hoe en wanneer dit gesprek in de politiek breder wordt vervolgd, is nog niet duidelijk.