Een middelbare school in Nederland voert dit schooljaar een mondelinge verdediging in voor het profielwerkstuk. Docenten willen zo controleren of leerlingen echt zelf hebben geschreven. De maatregel richt zich op het gebruik van AI-tools zoals ChatGPT van OpenAI en Gemini van Google. Dit sluit aan bij discussies over de AVG en de Europese AI-verordening en de gevolgen voor onderwijsinstellingen.
School kiest voor mondeling
Leerlingen leggen na inleveren van hun profielwerkstuk (PWS) een kort gesprek af met twee docenten. Het PWS is het eindwerkstuk in havo en vwo, en telt mee voor het schoolexamen. In het gesprek moeten leerlingen methodes, bronnen en keuzes kunnen uitleggen. Wie dat niet kan, loopt het risico dat het cijfer wordt aangepast of dat aanvullend werk nodig is.
De school wil hiermee voorkomen dat teksten grotendeels door algoritmen zijn geschreven. AI-systemen produceren snel goed lopende zinnen, maar verbergen vaak fouten of verzonnen bronnen. Een mondelinge toets dwingt tot begrip in plaats van kopiƫren. Het verlaagt ook de prikkel om standaardvragen aan ChatGPT te stellen.
Docenten geven aan dat de tijdsinvestering beperkt blijft. Het gesprek duurt meestal tien tot vijftien minuten per leerling. Er wordt getoetst op kernbegrip en eigenaarschap. Zo blijft de werkdruk beheersbaar en is de beoordeling transparant.
Detectietools werken beperkt
Scholen gebruiken soms detectiesoftware, zoals Turnitin, om AI-teksten te herkennen. Zulke systemen schatten de kans dat een tekst door een model is geschreven. Ze zijn echter gevoelig voor fouten, vooral bij korte of sterk bewerkte stukken. Onterechte verdenkingen zijn daarmee een reƫel risico.
Ook Nederlandse universiteiten waarschuwen dat AI-detectie onvoldoende bewijs levert. Studenten en scholieren kunnen teksten herschrijven met taalhulpen zoals Grammarly of Microsoft Copilot. Daarmee wordt herkenning nog lastiger. Een mondeling gesprek kan dan meer zekerheid geven over auteurschap.
Daarnaast roept detectie vragen op over privacy en proportionaliteit. Het verwerken van leerlingteksten door externe aanbieders valt onder de AVG. Scholen moeten dataminimalisatie toepassen, verwerkersovereenkomsten sluiten en soms een DPIA uitvoeren. Een lokale, mondelinge toets vermindert die datastromen.
AVG en examenpraktijk
Het profielwerkstuk bevat vaak persoonlijke planning, reflecties en soms gevoelige data. Bij digitale inlevering moeten scholen versleuteling en beperkte bewaartermijnen regelen. Deel je werk via cloudsoftware, dan is een duidelijke grondslag en doelbinding nodig. Dit geldt ook voor het gebruik van plagiaat- of AI-detectiediensten.
De mondelinge verdediging past binnen het schoolexamen en vereist geen extra gegevensdeling met derden. Verslagen, logboeken en bronlijsten blijven leidend bewijs. De toets richt zich op kennis, aanpak en begrip. Zo blijft de beoordeling controleerbaar en privacyvriendelijk.
Voor leerlingen is de spelregel helder: wie het zelf maakt, kan het uitleggen. Dat geeft voorspelbaarheid en verkleint conflicten achteraf. Het helpt ook bij studievaardigheden die later nodig zijn. Denk aan presenteren, verantwoorden en kritisch bronnengebruik.
AI-verordening stelt kaders
De Europese AI-verordening (AI Act) plaatst systemen voor beoordeling van leerlingen in een hoge-risicoklasse. Leveranciers moeten dan aan strenge eisen voldoen, zoals risicobeheer, traceerbaarheid en menselijke controle. Deze plichten gaan gefaseerd gelden vanaf 2026, op het moment van schrijven. Scholen die zulke systemen willen inzetten, zullen hierop moeten letten.
Proctoring en geautomatiseerde scoring vallen mogelijk onder die regels. Dat maakt aanschaf complexer en duurder. Een mondelinge toets blijft buiten die leverancierskaders, omdat er geen geautomatiseerde besluitvorming plaatsvindt. De menselijke docent is en blijft eindverantwoordelijk.
De verordening onderschrijft daarmee een voorzorgsaanpak in het onderwijs. Menselijke beoordeling is het uitgangspunt bij belangrijke beslissingen. Voor scholen kan een hybride toetsmodel de praktische uitweg zijn. Papier, digitale tools en mondelinge checks vullen elkaar dan aan.
Een mondelinge verdediging is een kort gesprek waarin een leerling in eigen woorden de aanpak, keuzes en bronnen van het werkstuk uitlegt.
Gelijke kansen voor leerlingen
AI-hulpmiddelen vergroten verschillen tussen leerlingen met en zonder ondersteuning thuis. Wie taalhulp of commerciƫle tools kan betalen, heeft een voorsprong. Mondelinge verantwoording trekt dit deels recht. Het toetst begrip, niet alleen schrijfstijl.
Docenten melden dat zwakkere schrijvers vaak sterk scoren in het gesprek. Zij kunnen goed toelichten wat ze hebben gedaan. Sterke schrijvers zonder begrip vallen juist op. Dit leidt tot eerlijkere cijfers en gerichter feedback.
De school houdt begeleiding tijdens het proces overeind. Denk aan formatieve checks, versiegeschiedenis en peer feedback. Daardoor is er al vroeg zicht op eigen werk. De verdediging aan het eind sluit daar logisch op aan.
Hybride toetsing wint terrein
Steeds meer scholen experimenteren met combinatievormen: schrijven in de klas, versiebeheer en een korte verdediging. Zo wordt het lastiger om complete teksten door een model te laten maken. Tegelijk leren leerlingen AI verantwoord te gebruiken, bijvoorbeeld voor brainstorm of taalfouten. De grens ligt bij inhoudelijke overname zonder begrip.
OpenAI, Google en Microsoft brengen voortdurend nieuwe functies uit. Die maken schrijven makkelijker, maar kunnen bronnen verzinnen of nuanceringen missen. Scholen kiezen daarom voor didactiek die begrip centraal stelt. De mondelinge controle past in die lijn.
Voor de komende examenjaren lijkt dit een werkbare route. Het waarborgt integriteit zonder zware surveillancesoftware. En het spaart privacy, conform de AVG. Ondertussen bereiden scholen zich voor op de gevolgen van de Europese AI-verordening voor het onderwijs.