Een ouder echtpaar in Nederland bereidde zich deze week grondig voor met ChatGPT van OpenAI. Zij gebruikten de chatbot om feiten te leren en oefenvragen te maken. Dat werkte vaak, maar niet altijd: sommige antwoorden bleken onjuist of verouderd. Het voorval laat zien waarom de Europese AI-verordening en basisregels voor feitencontrole belangrijk zijn.
ChatGPT helpt, maar faalt
ChatGPT is een tekstrobot die antwoorden voorspelt op basis van heel veel teksten. Zo’n taalmodel kan snel samenvatten, uitleg geven en vragen bedenken. Maar het systeem maakt ook fouten, bijvoorbeeld door verouderde informatie of doordat het een bron verkeerd “aanvult”. Daarom kan de uitkomst overtuigend klinken, maar toch niet kloppen.
De ervaring van het stel laat zien dat oefenen met een chatbot nuttig kan zijn. Je kunt snel veel onderwerpen langsgaan en lastige begrippen simpel laten uitleggen. Tegelijk is blind vertrouwen riskant. Vooral bij details, jaartallen en namen gaat het nog geregeld mis.
Dat komt doordat het model patronen volgt, geen echte kennis heeft. Het “weet” niet of iets echt is gecontroleerd. Zonder duidelijke bronvermelding wordt het lastig om betrouwbaarheid te toetsen. Daardoor blijft menselijk oordeel nodig bij elk stapje.
Hallucinatie betekent dat een AI-systeem met overtuiging een antwoord geeft dat feitelijk niet klopt.
Feiten controleren blijft nodig
Wie met AI oefent, moet cruciale feiten dubbelchecken. Vraag om bronnen en controleer die daarna handmatig. Let op signalen van twijfel: wisselende antwoorden, tegenstrijdige details of afwezige bronvermelding. In die gevallen is een extra controle bij een officiële site verstandig.
Betrouwbare vertrekpunten zijn bijvoorbeeld de Rijksoverheid, Europese instellingen, grote encyclopedieën en wetenschappelijke databanken. Ook recente nieuwsartikelen kunnen helpen om verouderde informatie te corrigeren. Vergelijk steeds meerdere bronnen. Zo verklein je de kans op een fout in het eindantwoord.
Bij cijfers en data werkt een simpele sanity check. Klopt de orde van grootte? Past het in de tijdlijn? En komt dezelfde uitkomst terug bij een andere zoekopdracht of bij een andere chatbot, zoals Gemini van Google of Copilot van Microsoft? Consistentie is hier een sterk signaal.
Europese regels vragen openheid
De Europese AI-verordening (AI Act) is op het moment van schrijven in werking en wordt gefaseerd toegepast tot 2026. Generatieve systemen zoals ChatGPT vallen onder regels voor algemene AI-modellen. Die vragen onder meer om duidelijke informatie over beperkingen, trainingsdata in hoofdlijnen en risicovermindering bij misleiding.
Voor consumenten betekent dit dat platforms transparanter moeten zijn over wat het model kan en niet kan. Denk aan waarschuwingen bij mogelijke fouten, watermerken bij synthetische media en betere documentatie. Dat helpt gebruikers om de betrouwbaarheid van uitkomsten te beoordelen.
Voor onderwijs, media en overheid in Nederland kan dit beleid praktische gevolgen hebben. Inkoop en gebruik van AI-toepassingen vragen straks om extra waarborgen. Transparantie en kwaliteitscontrole worden zo onderdeel van het dagelijkse werk, ook bij simpele hulpmiddelen voor studie of voorbereiding.
Privacyrisico’s voor gebruikers
Wie persoonlijke gegevens invoert in een chatbot moet rekening houden met de AVG. Die wet vraagt om dataminimalisatie: deel niet meer dan nodig is. Vermijd gevoelige informatie, zoals medische details of financiële nummers. En zet, waar mogelijk, de geschiedenis of “geheugenfuncties” uit.
Veel aanbieders, zoals OpenAI, bieden instellingen om data niet te gebruiken voor training. Controleer die opties voordat je aan de slag gaat. Exporteer en wis je gesprekken regelmatig, zeker op gedeelde apparaten. Zo houd je de regie over je gegevens.
Voor publieke diensten gelden extra eisen rond beveiliging en verwerkersovereenkomsten. Bibliotheken, scholen en gemeenten die chatbots inzetten, moeten dus zorgvuldig kiezen. Versleuteling, toegangsbeheer en duidelijke gebruiksinstructies zijn geen luxe, maar een plicht.
Praktische tips voor thuis
Formuleer je vraag precies, en vraag om bronnen onder elk antwoord. Laat de chatbot onduidelijke termen kort definiëren en geef aan welk niveau je zoekt (B1, samenvatting in drie punten). Vraag daarna om een controlevraag: “Welke drie fouten maak je vaak bij dit onderwerp?” Zo dwing je het systeem tot reflectie.
Controleer kritieke feiten altijd met een tweede bron. Gebruik waar mogelijk recente, officiële websites en digitale naslagwerken. Let op datumstempels en versienummers van documenten. Bij twijfel: stel een vervolgprompt met het verzoek om expliciete citaten en links.
Wissel tussen hulpmiddelen om bias te beperken. Een combinatie van ChatGPT, een klassieke zoekmachine en een encyclopedie geeft vaak de beste dekking. Werk in rondes: eerst snel oriënteren, dan verdiepen, en eindigen met een checklijstje van namen, jaartallen en definities.