Japanmuseum SieboldHuis in Leiden presenteert als eerste museum in Europa een tentoonstelling over de Japanse kunstenaar Kawase Hasui. De expositie richt zich op zijn houtsneden en tekeningen uit de shin-hanga-beweging. Het museum wil daarmee het werk van Hasui toegankelijk maken voor een breder Europees publiek. De keuze past bij de lange band tussen Leiden en Japan.
Eerste Europese overzicht
Kawase Hasui (1883–1957) geldt als een van de belangrijkste vernieuwers van de Japanse houtsnede. Zijn landschappen en stadsgezichten combineren traditioneel vakmanschap met moderne composities. Een Europees overzicht ontbrak tot nu toe, waardoor liefhebbers vooral waren aangewezen op Japanse en Amerikaanse musea. Met deze tentoonstelling krijgt Hasui zichtbaarder plek op de Europese kaart.
De expositie in Leiden richt zich op de kracht van papier, inkt en licht. Bezoekers zien hoe kleur, houtnerf en watermerk samen het beeld bepalen. De context maakt duidelijk hoe uitgevers, drukker en kunstenaar samenwerkten. Zo komt het productieproces stap voor stap dichterbij het publiek.
Voor Nederland is de keuze logisch door de historische band met Japan. Leiden huisvest al langer collecties en kennis over Japanse kunst. Universiteiten en musea in de stad werken samen op het gebied van onderzoek en publiekspresentaties. De tentoonstelling sluit aan op die infrastructuur.
Shin-hanga is een Japanse prentstroming die traditionele houtsnede combineert met moderne thema’s en lichtwerking.
Digitale toegang groeit mee
Steeds meer musea bieden hoge-resolutiescans en online dossiers bij tentoonstellingen. Standaarden als IIIF, een afsprakenstelsel voor het tonen en delen van beelden, maken uitwisseling tussen instellingen eenvoudiger. Via platforms als Europeana kunnen Europese gebruikers collecties doorzoeken en vergelijken. Dat helpt onderwijs, onderzoek en een breder publiek.
Digitale toegankelijkheid vraagt om duidelijke informatie over rechten en hergebruik. Veel instellingen gebruiken licenties en metadata die dit helder aangeven. Voor bezoekers met een visuele beperking zijn beschrijvende teksten en alternatieve formaten nodig. Dit past bij Europese toegankelijkheidsrichtlijnen.
Algoritmen kunnen de digitale toegang ondersteunen, bijvoorbeeld door automatische beeldherkenning of het aanvullen van trefwoorden. Zulke systemen helpen collecties vindbaar te maken, maar blijven hulpmiddelen. Menselijke controle blijft nodig om fouten en vertekening te voorkomen. Publicatiebeleid legt vast wat wel en niet online komt.
AI Act raakt erfgoedinstellingen
De Europese AI-verordening (AI Act) stelt regels voor het gebruik van algoritmen in publieke instellingen, op het moment van schrijven nog in uitrol. Veel toepassingen in musea, zoals zoek- en aanbevelingssystemen, vallen in laag- tot minimaal-risico. Toch gelden transparantie en kwaliteitscontroles, zeker als systemen publieksinteractie sturen. Instellingen moeten kunnen uitleggen hoe aanbevelingen tot stand komen.
Generatieve systemen die teksten voor zaallabels of educatief materiaal voorstellen, vragen extra aandacht. Controle op feitelijke juistheid en bronvermelding is dan verplicht onderdeel van de werkstroom. Ook moeten musea voorkomen dat ongewenste vooroordelen in de content sluipen. Heldere redactierichtlijnen en mens-in-de-lus zijn nodig.
Bezoekersdata voor tickets, tijdsloten of publieksmetingen vallen onder de AVG. Dataminimalisatie en versleuteling zijn dan basisvereisten. Als algoritmen worden ingezet voor publieksanalyse, moeten doelen, bewaartermijnen en verwerkersovereenkomsten kloppen. Zo blijft privacy geborgd terwijl inzichten toch bruikbaar zijn.
Tekst- en datamining in EU
Voor onderzoek met AI gelden in de EU uitzonderingen voor tekst- en datamining (TDM) in de DSM-richtlijn. Onderzoekers mogen collecties analyseren als rechten worden gerespecteerd en bronnen worden vermeld. Rechthebbenden kunnen TDM beperken met een ‘rights reserved’-voorbehoud. Culturele instellingen besteden dit vaak expliciet uit in hun metadata.
De rechten op het oeuvre van Kawase Hasui lopen in de EU tot en met 2027; public domain volgt naar verwachting in 2028. Dat betekent dat hergebruik en modeltraining met digitale reproducties niet automatisch vrij is. Instellingen en ontwikkelaars moeten per object controleren of rechten en voorbehouden gelden. Zo voorkomen zij juridische risico’s.
Voor open datasets kiezen sommige musea voor CC-licenties met duidelijke grenzen. Dit bevordert innovatie zonder rechten te schenden. Het maakt ook audit en herleidbaarheid bij AI-training beter mogelijk. Transparantie over herkomst verhoogt vertrouwen bij publiek en partners.
Leidse band met Japan
De tentoonstelling versterkt de internationale positie van Leiden als stad van kennis en collecties. Samenwerkingen met Japanse instellingen zorgen voor bruiklenen, onderzoek en uitwisseling. Digitale documentatie en gestandaardiseerde data spelen daarbij een steeds grotere rol. Ze maken afstemming over conservering en presentatie efficiënter.
Voor bezoekers biedt de combinatie van zaalervaring en online verdieping extra context. Denk aan kaarten, tijdlijnen en inzoomfuncties die de druktechniek zichtbaar maken. Dit helpt om het vakmanschap achter de houtsnede te begrijpen. Het vergroot ook de waarde van een museumbezoek na afloop.
Zo verbindt een kunsttentoonstelling traditionele ambacht met moderne technologie. Het fysieke werk staat centraal, terwijl digitale en AI-ondersteunde hulpmiddelen het verhaal verdiepen. Voor Europese erfgoedinstellingen is dit een werkbare balans. Het publiek profiteert van meer inzicht zonder dat de kunst uit beeld verdwijnt.
