De tuchtrechter voor advocaten in Nederland heeft voor het eerst een advocaat berispt om onzorgvuldig gebruik van kunstmatige intelligentie. De uitspraak is deze maand gedaan en geldt als een duidelijk signaal aan de beroepsgroep. De advocaat nam tekst uit een AI-systeem over zonder goede controle. Dat leidde tot onjuiste informatie en risico’s voor de cliënt en de rechtsgang.
Tuchtrecht zet eerste AI-grens
De tuchtrechter, die toeziet op het handelen van advocaten, legde een berisping op. Een berisping is een officiële waarschuwing en een serieuze maatregel in het tuchtrecht. Daarmee markeert de rechter een grens voor het gebruik van algoritmen door advocaten.
In deze zaak gebruikte de advocaat een AI-tekstgenerator om stukken op te stellen of te controleren. De output is daarna niet zorgvuldig geverifieerd. Zo kwamen fouten in het dossier, met mogelijk nadelige gevolgen voor de cliënt.
De kern van het oordeel: AI mag helpen, maar de eindverantwoordelijkheid ligt bij de mens. Een advocaat moet feiten, bronnen en rechtspraak altijd zelf controleren. Zonder die controle is het gebruik van een systeem onzorgvuldig en tuchtrechtelijk verwijtbaar.
Controle blijft mensenwerk
Generatieve AI is software die nieuwe tekst maakt op basis van patronen in grote hoeveelheden data. Zulke modellen kunnen overtuigend klinken, maar toch fouten maken of zaken verzinnen. Daarom mag een advocaat een tekst uit een chatbot nooit als vaststaand overnemen.
Hallucinaties zijn verzonnen uitkomsten die door een AI-systeem als feit worden gepresenteerd. Ze klinken vaak geloofwaardig, maar missen een echte bron.
Controle betekent: citaten en verwijzingen nagaan op officiële platforms zoals Rechtspraak.nl of EUR-Lex. Ook moet helder zijn waar een stelling vandaan komt en of die past bij de zaak. Een voetnoot van de chatbot is geen bewijs.
Veelgebruikte chatbots zijn ChatGPT van OpenAI, Gemini van Google en Copilot van Microsoft. De uitspraak noemt geen specifieke tool, en de norm geldt voor alle vergelijkbare systemen. Het gaat om het handelen van de advocaat, niet om het merk van de software.
Geheimhouding vraagt extra zorg
Advocaten hebben een strikte geheimhoudingsplicht. Het invoeren van cliëntgegevens in openbare AI-diensten kan die plicht schenden en levert onder de AVG privacyrisico’s op. Kantoren hebben dan een verwerkingsgrond, een verwerkersovereenkomst en passende beveiliging nodig.
Als data de EU kunnen verlaten, gelden extra regels voor doorgifte, zoals onder het EU‑VS Data Privacy Framework. Dataminimalisatie en versleuteling zijn hierbij belangrijk. Zonder duidelijke afspraken is het risico op datalekken en tuchtrechtelijke zorgen groter.
Een Data Protection Impact Assessment (DPIA) is nodig als de risico’s hoog zijn. Enterprise‑varianten, zoals ChatGPT Enterprise of Gemini for Workspace, bieden vaak instellingen om trainingsgebruik uit te zetten en data in de EU te houden. Maar ook dan blijft menselijk toezicht verplicht.
AI-verordening stuurt gebruikers
De Europese AI‑verordening (AI Act) legt plichten op aan makers van algemene AI‑modellen en aan gebruikers van hoog-risico‑toepassingen. Advocaten zijn doorgaans eindgebruikers, maar blijven verantwoordelijk voor zorgvuldig en transparant gebruik. Overheidsinstanties en rechtspraak vallen bij AI‑toepassingen onder strengere eisen.
Voor algemene AI-systemen moeten aanbieders transparant zijn en documentatie leveren. Op het moment van schrijven treden delen van de AI‑verordening gefaseerd in werking in 2025 en 2026. Kantoren doen er goed aan hun tools te inventariseren en gebruik te loggen.
De tuchtrechtelijke lijn sluit daarbij aan: houd menselijke controle, leg keuzes vast en informeer cliënten waar nodig. Een intern beleid helpt om consistent te werken en aan de deken verantwoording af te leggen. Dat beperkt ook aansprakelijkheidsrisico’s.
Wat kantoren nu doen
De uitspraak is geen verbod op AI, maar vraagt duidelijke waarborgen. De Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) en lokale dekens verwachten aantoonbare zorgvuldigheid. Verzekeraars voor beroepsaansprakelijkheid kunnen bovendien vragen naar AI‑beleid en controles.
Cliënten willen weten of en hoe systemen worden ingezet in hun zaak. Transparantie hierover voorkomt misverstanden over kwaliteit en kosten. Heldere afspraken in opdrachtbevestigingen geven houvast.
- Stel een AI‑beleid op met rollen, grenzen en controles.
- Voer geen vertrouwelijke data in openbare chatbots in.
- Gebruik enterprise‑tools met EU‑opslag en een verwerkersovereenkomst.
- Zet trainingsgebruik van klantdata standaard uit.
- Verifieer alle feiten, bronnen en rechtspraak op officiële kanalen.
- Bewaar logs en versies van AI‑gebruik per dossier.
- Voer waar nodig een DPIA uit en documenteer uitkomsten.
- Train medewerkers en wijs een AI‑contactpersoon aan.
- Informeer cliënten bij materieel gebruik van AI in hun zaak.