AI Insider onderzoekt hoe kunstmatige intelligentie het leven van mensen met een beperking eerlijker kan maken. In Europa werken bedrijven als Microsoft, Be My Eyes en Google aan hulpmiddelen voor beeldbeschrijving, ondertiteling en navigatie. We kijken wat dit betekent voor publieke diensten en de Europese AI-verordening gevolgen overheid. Op het moment van schrijven staat de vraag centraal: welke kansen zijn er, en welke risico’s moeten we beperken?
Nieuwe tools helpen toegang
Steeds meer apps zetten generatieve AI in, modellen die zelf tekst of beeld kunnen maken. Be My Eyes test Be My AI, een dienst die met een multimodaal model beeld en tekst tegelijk begrijpt en zo foto’s voorleest en scènes uitlegt. Microsoft biedt vergelijkbare functies in Seeing AI, terwijl Google Lookout objecten en teksten in de omgeving herkent.
Deze functies gebruiken vaak computer vision, beeldherkenning door algoritmen die patronen in foto’s en video zien. Voor doven en slechthorenden zijn er live-ondertitels in Google Meet en Microsoft Teams, en Apple biedt Live Captions op sommige apparaten. Zulke hulpmiddelen verlagen drempels bij studie, werk en reizen.
Ook beschrijft Meta automatisch afbeeldingen met alt-tekst, zodat schermlezers een korte omschrijving krijgen. Dat is nuttig, maar nog niet foutloos: details of context kunnen ontbreken. Daarom blijft handmatige controle belangrijk, vooral in publieke informatie en nieuws.
In Europa loopt onderzoek naar automatische gebarentaalvertaling via projecten als SignON en EASIER. Deze systemen zetten gebaren om naar tekst en spraak en andersom, maar zijn nog in ontwikkeling. Ze vragen veel data per taal en gebarenregio, en fouten kunnen misverstanden veroorzaken.
In de EU leeft naar schatting ongeveer 87 miljoen mensen met een beperking; toegankelijkheid is dus geen niche, maar een brede maatschappelijke opdracht.
EU- en NL-regels sturen
De Europese AI-verordening (AI Act) stelt vanaf 2024-2025 regels voor systemen met een hoog risico, bijvoorbeeld als ze toegang tot publieke diensten of werk beïnvloeden. Dan gelden plichten voor risicobeheer, datakwaliteit, menselijke controle en transparantie. Dat raakt direct de Europese AI-verordening gevolgen overheid, omdat gemeenten, uitvoeringsinstanties en zorgorganisaties AI inkopen en inzetten.
Daarnaast verplicht de Europese Toegankelijkheidsakte (EAA) vanaf 28 juni 2025 dat producten en diensten toegankelijk zijn, zoals e-books, webwinkels en ticketautomaten. De Webtoegankelijkheidsrichtlijn geldt al voor overheidswebsites en apps, die moeten voldoen aan WCAG-criteria. Inkoop richt zich in Europa vaak op EN 301 549, een norm met meetbare eisen voor digitale toegankelijkheid.
In Nederland erkent de Wet erkenning Nederlandse Gebarentaal (2020) NGT als officiële taal, wat gevolgen heeft voor communicatie door de overheid. AI-diensten die tolken ondersteunen of ondertiteling leveren moeten dus taal- en kwaliteitskeuzes onderbouwen. Dit vraagt om duidelijke prestatie-eisen, auditlogs en fallback naar menselijke ondersteuning.
Kwaliteit en bias blijven risico
Datamodellen leren van voorbeelden, maar mensen met beperkingen komen in datasets vaak te weinig of eenzijdig voor. Daardoor maken systemen sneller fouten, bijvoorbeeld in beeldbeschrijving van mobiliteitshulpmiddelen of bij spraakherkenning van accenten en spraakstoornissen. Dit kan uitsluiting versterken in plaats van verminderen.
Automatische ondertiteling in het Nederlands is beter geworden, maar worstelt nog met vaktaal en dialect. In onderwijs en rechtszalen kan een kleine fout grote gevolgen hebben. Organisaties moeten daarom kwaliteit meten met heldere normen, zoals woordfoutpercentages en menselijke correctie binnen een vaste tijd.
Voor gebarentaal is de uitdaging nog groter, omdat gebaren per land en regio verschillen en context belangrijk is. Projecten als SignON boeken vooruitgang, maar zijn niet productierijp voor kritieke situaties. Tot die tijd zijn hybride oplossingen nodig: AI voor snelheid, mens voor nuance.
Privacy en dataminimalisatie verplicht
Beperkingsgegevens vallen onder de AVG als bijzondere persoonsgegevens. Verwerking vraagt een duidelijke grondslag, dataminimalisatie en waar mogelijk versleuteling of verwerking op het apparaat zelf. Foto’s voor beeldbeschrijving kunnen per ongeluk medische dossiers, gezichten of locaties tonen; standaardmaskering en selectieve upload helpen risico’s verlagen.
Publieke instellingen moeten verwerkersovereenkomsten sluiten en internationale doorgifte toetsen. Log- en auditgegevens horen strikt afgeschermd en niet langer bewaard dan nodig voor ondersteuning of kwaliteitscontrole. Voor gevoelige use-cases is on-device AI, zoals Apple Neural Engine of Google Tensor, een praktisch alternatief voor de cloud.
Transparantie is niet optioneel: gebruikers moeten weten wat een systeem wel en niet doet, en hoe vaak het fouten maakt. Heldere waarschuwingen voorkomen overreliance, het klakkeloos vertrouwen op AI-adviezen. In kritieke situaties moet altijd een mens bereikbaar zijn.
Regie via ontwerp en inkoop
Betrek mensen met beperkingen vanaf het eerste ontwerp, niet pas bij de test. Co-design levert betere interfaces op, met functies als eenvoudige taal, grote knoppen en toetsenbordbediening. Het motto “nothing about us without us” hoort standaard te zijn in elke AI-roadmap.
Overheden en zorginstellingen kunnen regie voeren via inkoop. Vraag om model cards en data sheets, met herkomst van data, bekende biases en meetbare prestaties voor Nederlands en regionale varianten. Eis ook een Data Protection Impact Assessment (DPIA) en, in Nederland, een IAMA (Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes) bij inzet in publieke dienstverlening.
Leveranciers horen realistische servicelevels te bieden voor nauwkeurigheid, latentie en ondersteuning. Onafhankelijke toegankelijkheidsaudits en periodieke herbeoordeling verkleinen risico’s op regressie na updates. Zo zorgen beleid en techniek samen voor hulpmiddelen die echt werken voor iedereen.
