De Amerikaanse antitrustexpert Timothy Wu waarschuwt dat Big Tech te veel greep krijgt op de Europese economie. Platforms als Apple, Google, Amazon, Meta en Microsoft sturen handel, data en aandacht op de Europese markt. Zijn analyse komt terwijl Brussel de Digital Markets Act en de Europese AI-verordening strenger gaat handhaven. De inzet is eerlijke concurrentie en bescherming van burgers en bedrijven in Nederland en de EU.
Platformmacht verschuift markten
Grote platforms bezitten de toegangspoorten tot de digitale economie. Denk aan appwinkels, zoekmachines en marktplaatsen. Wie klanten wil bereiken, moet langs deze poortwachters en betaalt een vergoeding of in data. Dat vergroot de afhankelijkheid van kleinere bedrijven en publieke instellingen.
Deze macht werkt via standaardinstellingen, eigen voorkeur in rangschikking en bundeling van diensten. Apple’s App Store-regels en Google’s zoekresultaten bepalen zichtbaarheid en marge. Amazon kan zijn eigen producten voordragen in de “Buy Box”. Zulke keuzes zijn vaak onzichtbaar voor gebruikers, maar sturen hele markten.
Wu ziet hier een verschuiving van concurrentie ‘om het beste product’ naar concurrentie ‘om de poort’. Wie de toegang regelt, bepaalt de spelregels. Dat remt innovatie buiten het platform en vergroot de druk om mee te doen, ook als de voorwaarden verslechteren. Europa voelt dit in retail, media, apps en logistiek.
EU zet DMA in
De Digital Markets Act (DMA) verplicht aangewezen ‘gatekeepers’ tot eerlijker spel. Dat betekent onder meer: geen self-preferencing, keuzeschermen voor standaardapps en ruimte voor alternatieve betaalmethoden. Sinds 2024 loopt handhaving en onderzoekt de Europese Commissie mogelijke overtredingen door meerdere techbedrijven.
In reactie past Apple in de EU zijn appregels aan en opent Google meer voorrangsposities in zoekresultaten voor rivals. Meta moet duidelijkere toestemming vragen voor gepersonaliseerde advertenties. Deze stappen zijn een begin, maar geschilpunten over tarieven, datadeling en echte interoperabiliteit blijven.
Gatekeepers onder de Digital Markets Act zijn platforms met minstens 45 miljoen maandelijkse gebruikers in de EU en 10.000 zakelijke gebruikers, én met een omzet van 7,5 miljard euro of een waardering van 75 miljard euro.
De DMA staat naast de Digital Services Act (DSA), die transparantie en moderatie van online inhoud regelt. Samen moeten deze wetten marktmacht begrenzen en publieke waarden borgen. Succes hangt af van snelle, zichtbare sancties en duidelijke richtsnoeren voor ontwikkelaars en adverteerders. Nationale toezichthouders, zoals de ACM, leveren hier praktijkinbreng.
Cloud en AI versterken greep
De volgende laag is de cloud. AWS, Microsoft Azure en Google Cloud leveren rekenkracht, opslag en AI-diensten. Verhuisdrempels, zoals uitgaand dataverkeer en propriëtaire interfaces, houden klanten vast. De Europese Data Act moet overstappen goedkoper en technisch haalbaar maken.
Bovenop de cloud komt generatieve kunstmatige intelligentie. Modellen als GPT-4, Gemini, Claude en Llama draaien vaak op de infrastructuur van dezelfde techreuzen. Dat vergroot hun onderhandelingspositie tegenover start-ups en publieke sector. Toegang tot chips, data en distributie bepaalt wie mee kan in de AI-hausse.
De Europese AI-verordening geeft hiervoor nieuwe regels. Leveranciers van algemene AI-systemen krijgen transparantie- en zorgplichten. Modellen met systemisch risico vallen onder zwaardere eisen, die de Commissie op het moment van schrijven verder uitwerkt. Dit moet concurrentie en veiligheid tegelijk dienen.
AI-verordening raakt overheid
Overheden gebruiken steeds vaker algoritmen in dienstverlening, toezicht en inkoop. De AI-verordening verplicht dan risicobeoordeling, documentatie en menselijk toezicht. Voor hoge-risicotoepassingen, zoals selectie van kandidaten of kredietbeoordeling, gelden strengere eisen. Dat vraagt om nieuwe competenties bij gemeenten en uitvoeringsorganisaties.
Ook de AVG blijft leidend. Dataminimalisatie, versleuteling en duidelijke grondslagen zijn nodig bij datagedreven beleid. Wanneer modellen externe cloud- of API-diensten gebruiken, moeten contracten en datastromen EU-proof zijn. Toezichthouders kunnen bij twijfel ingrijpen met boetes of tijdelijke verboden.
Voor de Nederlandse overheid telt nog een praktische les: voorkom leverancierslock-in. Standaarden en interoperabiliteit maken wisselen haalbaar. De Data Act helpt, maar inkopers moeten dit vooraf eisen. Anders schuift de afhankelijkheid van appwinkels simpelweg door naar AI- en cloudlagen.
Nederlandse afhankelijkheden zichtbaar
Onderwijs en overheid werken breed met Microsoft 365 en andere Amerikaanse cloudproducten. Eerdere DPIA’s toonden risico’s rond telemetrie en doorgifte van gegevens. Afspraken en EU-datagebieden verminderen dat, maar lossen lock-in niet op. Het blijft zaak om exitpaden en open formaten af te spreken.
In e-commerce bepaalt Amazon steeds vaker de spelregels, terwijl bol.com lokaal een tegenwicht vormt. Voor verkopers betekent dit verschillende commissies, datatoegang en advertentieregels. De ACM let op oneerlijke platformvoorwaarden en self-preferencing. Maar handhaving kost tijd, terwijl markten snel bewegen.
Voor appbouwers zijn de kosten van distributie en advertenties een knelpunt. App Store-tarieven, trackingregels en veranderende API’s slaan direct door in marges. De DMA kan ruimte maken voor alternatieve winkels en betaalkanalen. Of dat in de praktijk voldoende is, blijft spannend.
Toezicht moet tempo maken
Wu pleit voor sneller en zichtbaarder ingrijpen bij structurele afhankelijkheden. Europa heeft met de DMA een ex-ante instrument in handen. Dat werkt alleen als overtredingen snel consequenties hebben en gebruikers het verschil merken. Denk aan lagere tarieven, echte keuze en betere datatoegang.
Naast boetes zijn structurele remedies soms nodig. Interoperabiliteit, datascheidingen en functionele ontbundeling kunnen markten openbreken. Bij cloud en AI horen daar ook verplichtingen bij voor overdraagbaarheid en transparantie. Zo ontstaat ruimte voor Europese aanbieders en publieke alternatieven.
Op het moment van schrijven is Wu hoogleraar aan Columbia Law School en bekend om zijn werk over platformmacht. Zijn kernboodschap voor Europa is nuchter: macht volgt uit toegang. Wie de poort bezit, bezit de markt. De test voor Brussel is of regels nu ook merkbaar toegang teruggeven aan burgers en bedrijven.
