In Nederland pleit peilinganalist Maurice de Hond voor inzet van kunstmatige intelligentie om de kabinetsformatie te versnellen. Hij stelt een datagedreven aanpak voor die overeenkomsten en knelpunten tussen partijprogramma’s snel in kaart brengt. Het plan richt zich op Den Haag en kan direct worden toegepast in gesprekken bij de informateur. De inzet van algoritmen past binnen de Europese AI-verordening en de AVG, mits transparant en zorgvuldig opgezet.
AI versnelt coalitiegesprekken
Het voorstel draait om software die partijteksten doorzoekt en samenvat. Zulke systemen, aangedreven door grote taalmodellen, kunnen hoofdpunten en verschillen per beleidsthema snel ordenen. Daardoor starten onderhandelaars niet met een blanco vel, maar met een overzicht van mogelijke afspraken.
Deze aanpak kan weken aan verkennend leeswerk en onderlinge afstemming besparen. Het systeem geeft een compact dossier per onderwerp, zoals zorg, klimaat en migratie. Dat maakt het duidelijk waar direct winst te boeken is en waar extra tijd nodig is.
De informateur kan met zo’n overzicht het gesprek structureren. Eerst de thema’s met veel overlap, dan de lastige dossiers. Zo ontstaat sneller een routekaart naar een akkoord.
Data-analyse maakt overlap zichtbaar
De kerntechniek is natuurlijke taalverwerking, kortweg NLP: software die teksten begrijpt en samenvat. Met semantische zoekmethoden (vergelijkbare betekenissen vinden) worden standpunten uit verschillende programma’s naast elkaar gelegd. Het resultaat is een overzicht met gedeelde doelen en scherpe tegenstellingen.
Aanvullend kan een datamodel oude coalitieakkoorden, moties en doorrekeningen meenemen. Zo ziet men meteen welke formuleringen eerder werkten en waar beleidsrisico’s liggen. Dit helpt om realistische tekstvoorstellen te schrijven.
Openbare bronnen zijn voldoende voor een eerste versie, zoals partijprogramma’s en Kamerstukken. Voor vertrouwelijke conceptteksten geldt een strikte afscherming, met logging en beperkte toegang. Zo blijft de regie bij de onderhandelaars.
In 2021 duurde de formatie 271 dagen, de langste ooit in Nederland. Een gestructureerde inzet van AI kan de doorlooptijd wezenlijk verkorten.
Beperkingen en bias aanpakken
Algoritmen kunnen fouten maken of vooringenomen zijn. Modellen die vooral op Engelstalige data zijn getraind, begrijpen Nederlandse politieke termen soms verkeerd. Dit vraagt om Nederlandse trainingsdata en duidelijke definities per beleidsterrein.
Menselijke controle blijft nodig. Beleidsmedewerkers controleren samenvattingen en bronnen en wijzen het model op nuanceverschillen. Dit “human-in-the-loop” proces voorkomt dat onnauwkeurigheden het gesprek sturen.
Transparantie is cruciaal: elke conclusie moet herleidbaar zijn tot bronteksten. Een audit trail legt vast welke documenten zijn gebruikt en welke instellingen zijn gekozen. Zo kan elke partij de uitkomsten controleren.
Europese regels geven kader
De Europese AI-verordening stelt eisen aan risicobeheer, datakwaliteit, documentatie en menselijk toezicht. Toepassing in de formatie is naar verwachting geen hoog-risicosysteem, maar vraagt wel transparantie en uitleg van de werking. Dat betekent onder meer heldere documentatie en toetsing op bias.
De AVG geldt zodra persoonsgegevens in beeld komen. Verwerken van politieke opvattingen van personen is gevoelig en meestal verboden zonder expliciete toestemming. Werken met uitsluitend openbare partijdocumenten verkleint het privacyrisico aanzienlijk.
Voor de Nederlandse overheid zijn het Algoritmekader Rijk en een algoritmeregister praktisch. Daarmee worden doel, data, risico’s en maatregelen openbaar gemaakt. Dit versterkt vertrouwen bij partijen en publiek.
Praktische inzet bij de formatie
Technisch kan dit met grote taalmodellen zoals GPT-4, Llama 3 of Mistral, bij voorkeur op een afgeschermde omgeving. Retrieval augmented generation helpt: het model antwoordt alleen op basis van geselecteerde bronstukken. Zo blijft de inhoud feitelijk en toetsbaar.
Voor de werkvloer is een eenvoudige interface nodig: thema kiezen, bronnen selecteren, samenvatting en bronverwijzing terugkrijgen. Export naar een gedeeld format zorgt dat alle delegaties met hetzelfde materiaal werken. Rechtebeheer beperkt wie vertrouwelijke stukken ziet.
Met een korte pilot kan de informateur het proces testen op één thema. Meetpunten zijn doorlooptijd, bruikbaarheid en correctheid van verwijzingen. Bij succes kan de aanpak worden opgeschaald naar alle hoofdonderwerpen.
Wat dit concreet verandert
Onderhandelaars starten met gedeelde feiten en bronverwijzingen, niet met meningen over elkaars programma. Dat bespaart tijd en vermindert misverstanden. Lastige punten komen sneller in beeld, waardoor men gerichter kan ruilen.
Partijen houden de inhoudelijke regie; de AI ordent alleen de informatie. Dat maakt het proces zakelijker en transparanter. Tegelijk blijft ruimte voor politieke keuzes en compromisvorming.
Als de aanpak voldoet aan de AI-verordening en de AVG, kan Den Haag sneller tot een stabiel akkoord komen. Minder tijdverlies en meer inzicht in de tekst maken het verschil. Dat is goed voor bestuur, Tweede Kamer en publiek vertrouwen.
